دسترسی سریع به مقاله
أبدى
أبدى
يكى از صفات ثبوتى و ذاتى خداى سبحان.
ابدى در لغت به معناى جاودان ، دائمى و باقى است (لسان العرب ، ج3 ، ص 68 ; مجمع البحرين ، ج3 ، ص 5 ; النهايه ، ج1 ، ص 147).
باقى نيز كه مرادف ابدى است از صفات ثبوتى و ذاتى خداوند است و در مقابل فانى به كار مى رود (توحيد صدوق ، ص 199 و 238).
صفت ابديت و بقا در خداوند متعال به دو گونه تعريف شده است:
الف. خداوند در همه زمان هاى آينده وجود خواهد داشت و آخر و نهايتى براى او نيست كه بدان منتهى گردد (منهاج البراعه ، ج2 ، ص 129 ; شرح نهج البلاغه ابن ابو الحديد ، ج9 ، ص 655 ; شرح نهج البلاغه ابن ميثم ، ج3 ، ص 298 ; شرح جوهرة التوحيد ، ص 55). اين تعريف ، خالى از مناقشه نيست ، زيرا اين گونه تعريف مستلزم آن است كه خداوند را موجود زمانى بدانيم ، در حالى كه به اتفاق متكلمان و حكما ، خداوند منزه از زمان است ، بلكه خالق زمان مى باشد ، لذا اين گونه نگرش ، سطحى و عاميانه است (الإلهيات ، ج1 ، ص 184 ; ايضاح المراد ، ص 77).
ب. بر وجود خداوند ، هرگز عدم لاحق و عارض نخواهد شد ، چرا كه خداوند واجب الوجود بالذات است (المطالب العاليه ، ج3 ، ص 248 ; أسماء اللّه الحسنى ، ص 350 ; كشف المراد ، ص 290).
در متون كلامى ، گاهى ابديت و بقا با هم ذكر شده اند (كشف المراد ، ص 290 ; النافع يوم الحشر فى شرح باب حادى عشر ، ص 27 ; شرح المواقف ، ص 106 ; حقائق الإيمان ، ص 145) وگاهى وصف باقى ، بدون أبدى آمده است (المطالب العاليه ، ج1 ، ص 318 ; غاية المرام ، ص 211 ; كشف الفوائد ، ص 183) ، گاهى هم أبدى ، بدون باقى آمده است (المطالب العاليه ، ج3 ، ص 248 ; شرح الأسماء سبزوارى ، ص 723).
صفت باقى ، هم در آيات قرآن (طه:73 ; الرحمان:27 ; حاقه:8) به كار رفته و هم در ادعيه و روايات معصومان (عليهم السلام) (صحيفه سجاديه ، ص 387 و 571 ; كافى ، ج4 ، ص 74 ; من لا يحضره الفقيه ، ج3 ، ص 103 ; بحار ، ج95 ، ص 402 ; العدد القويه ، ص 105) ، ولى صفت أبدى ، تنها در ادعيه و روايات ذكر شده است (مصباح كفعمى ، ص 349 ; المقام الأسنى ، ص 86 ; شرح الأسماء سبزوارى ، ص 723).
علاوه بر متكلمان كه در بحث اسما و صفات الهى از صفت أبدى و باقى بحث كرده اند ، مفسران نيز ذيل آياتى همچون (حديد:3 ، الرحمان:27) درباره آن سخن گفته اند (تفسير كبير ، ج2 ، ص105 ; تفسير تبيان ، ج9 ، ص518 ; مجمع البيان ، ج5 ، ص 230 ; تفسير القرآن الكريم ، ص 174) ، چنان كه عرفا نيز در مباحث توحيدى ، و ذيل سوره الرحمان ، آيه 27 از اين صفت سخن گفته اند (شرح فصوص الحكم ، ص 154 ; منازل السائرين ، ص 580).
غالب متكلمان اسلامى باقى را از صفات ذات خداوند مى دانند ، اما كعبى و پيروانش معتقدند بقاء صفتى است كه ترجيح وجود بر عدم را اقتضاء مى كند ، و اين ، در خداوند كه واجب الوجود است راه ندارد ، بلكه فقط در ممكنات متصور است (تلخيص المحصل ص 293).
اما اين باور ، درست نيست ، زيرا بقا ، مقارن وجود است ; يعنى بعد از زمان اول ، در اكثر زمان ها همراه وجود مى باشد ، و اين در زمانيات معقول است و در خداوند كه زمانى نيست ، بقا ، نوعى تشبيه به زمانيات است و صفت بقا حكم امور اعتبارى را دارد كه فقط در عقل موجود است (تلخيص المحصل ، ص 293).
براى اثبات صفت بقا در خداى متعال ، به دو روش استدلال شده است:
الف. روش متكلمان ; خداوند قديم و ازلى است ، وهر موجودى كه قديم و ازلى باشد ، معدوم شدنش ممتنع است ، پس خدايى كه قديم مى باشد ، معدوم شدنش ممتنع است ، لذا واجب است باقى و سرمدى باشد (أسماء اللّه الحسنى ، ص 350).
ب. روش فلاسفه ; خداوند ، واجب الوجود لذاته است ، و واجب الوجود لذاته به هيچ وجه عدم نمى پذيرد ، در نتيجه خداوند به هيچ وجه معدوم نمى گردد (أسماء اللّه الحسنى ، ص 350 ; كشف الفوائد ، ص 183 ; كشف المراد ، ص 290) و يا اين كه خداوند به جهت واجب الوجود لذاته بودنش ، واجب است ازلى و ابدى باشد (المطالب العاليه ، ج1 ، ص 328 ; شرح نهج البلاغه ابن ابو الحديد ، ج9 ، ص 165 ; شرح نهج البلاغه ابن ميثم ، ج3 ، ص 298).
به ابوالحسن اشعرى و پيروان او نسبت داده شده است كه بقا را زائد بر ذات خداوند مى دانند (تلخيص المحصل ، ص 293 ; المواقف ، ص 296) ولى لازمه اين قول آن است كه ذات در باقي بودن خود به صفتى كه غير آن است نياز داشته باشد ، در اين صورت با وجوب ذاتى خداوند منافات دارد (غاية المرام ، ص 212 ; كشف الفوائد ، ص 183 ; إرشاد الطالبيين ، ص 214).
اشاعره در اين كه صفت بقا چگونه باقى است ، اختلاف دارند:
1. صفت بقا ، لذاته باقى است.
2. صفت بقا ، به بقا ديگرى باقى است.
3. صفت بقا ، به ذات ديگرى باقى است.
همه اين نظريه ها باطلند ، زيرا بنابر نظريه نخست ، اگر بقا لذاته باشد ، در اين صورت در بقايش از ذات خداوند مستغنى است و ذات بدان باقى مى ماند ; يعنى ذات محتاج آن صفت است نه بالعكس ، لذا انقلاب ذات به صفت و صفت به ذات لازم مى آيد ، كه خلاف فرض است (اسماء اللّه الحسنى ، ص 350 ; تلخيص المحصل ، ص 292 ; كشف الفوائد ، ص 184 ; إرشاد الطالبين ، ص 214).
لازمه نظريه دوم اين است كه عرض توسط عرض ديگر باقى بماند كه محال است (كشف الفوائد ، ص 184). لازمه ديگر آن ، دور يا تسلسل است (شرح اسماء اللّه الحسنى ، ص 350 ; تلخيص المحصل ، ص 292 ; ارشاد الطالبين ، ص 214).
لازمه نظريه سوم نيز آن است كه صفت به موضوعى غير از موضوع خودش وابسته باشد كه محال است (كشف الفوائد ، ص 184).
بيشتر عالمان معتزلى و متكلمان امامى و عده اى از اشاعره مانند ابوبكر باقلانى ، امام الحرمين و فخر رازى ، صفت بقا را عين ذات خداوند مى دانند (غاية المرام ، ص 211 ; تلخيص المحصل ، ص 293 ; المواقف ، ص 296).
دليل اين گروه آن است كه ، خداوند واجب الوجود لذاته است و از خصوصيات واجب الوجود ، بقا و دوام آن در سابق ولاحق است كه اگر چنين نباشد جايز است در بعضى اوقات معدوم گردد ، كه با وجوب ذاتى خداوند منافات دارد (كشف الفوائد ، ص 183 ; كشف المراد ، ص 290).
منابع
أسماء اللّه الحسنى ، ، مكتبة الكليات الأزهرية ، قاهره: 1396ق ; اصول كافى ، كلينى ، محمد يعقوب ، دارالكتب الإسلامه ، تهران: 1365ش ; الإلهيات على هدى الكتاب والسنة والعقل ، سبحانى ، جعفر ، مؤسسه امام صادق(عليه السلام) ، قم: 1423ق ; ايضاح المراد فى شرح كشف المراد ، ربانى گلپايگانى ، على ، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم: 1382ش ; بحارالأنوار ، مجلسى ، محمد باقر ، مؤسسه الوفاء ، بيروت: 1404ق ; التبيان فى تفسير القرآن ، طوسى ، محمد بن الحسن ، مكتب الأعلام الإسلامى ، قم: 1409ق ; تفسير القرآن الكريم ، شيرازى ، صدرالمتألهين ، دارالتعارف للمطبوعات ، بيروت ; تفسير كبير ، رازى ، فخرالدين ، دارالإحياء التراث العربى ، بيروت ; تلخيص المحصل المعروف بنقد المحصل ، طوسى ، نصيرالدين ، دارالأضواء ، بيروت ، 1405ق ; التوحيد ، صدوق ، حسين بن على ، نشر اسلامى ، قم ; شرح جوهرة التوحيد ، اللقانى ، ابراهيم ، دارالكتب العلميه ، بيروت ; حقائق الإيمان ، عاملى ، زين الدين ، مكتبه آيت اللّه مرعشى ، قم: 1409ق ; شرح الأسماء شرح دعا الجوشن الكبير ، سبزوارى ، هادى ; شرح الفصوص الحكم ، جندى ، مؤيد الدين ، بوستان كتاب ، قم: 1381ش ; شرح المواقف ، جرجانى ، السيد الشريف ; شرح منازل السائرين ، قاسانى ، عبدالرزاق ، نشر بيدار ، قم ; شرح نهج البلاغه ، ابن ابوالحديد ، دارالكتب العربية ، بيروت ; شرح نهج البلاغه ، بحرانى ، ابن ميثم ، دارالعالم الإسلامى ، بيروت ; صحيفه سجاديه ; انتشارات اسلامى ، قم ; العدد القوية ، ــــــــ ، مكتبه آيت اللّه مرعشى ، ج1 ، قم: 1408ق ; غاية المرام فى علم الكلام ، آمدى ، سيف الدين (م/631هـ) ، قاهره ، 1391ق ; كشف الفوائد ، دارالصفوه ، بيروت ; كشف المراد ، حلى ، على بن يوسف ، نشر اسلامى ، قم ; لسان العرب ، ابن منظور ، دارالاحياء التراث العربى ، بيروت ; مجمع البحرين ، طريحى ، فخرالدين ، نشر اسلامى ، قم ; مجمع البيان ، طبرسى ، ابوعلى فضل بن الحسن ، مكتبه آيت اللّه مرعشى ، قم: 1403ق ; مصباح كفعمى ، كفعمى ، ابراهيم بن على ، انتشارات رضى ، قم: 1405ق ; المطالب العاليه ، رازى ، فخرالدين ، دارالكتاب العربى ; المقام الأسنى ، كفعمى ، ابراهيم بن على ، مؤسسه قائم آل محمد ، قم: 1412ق ; من لا يحضره الفقيه ، انتشارات جامعه مدرسين ، قم: 1413ق ;منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه ، راوندى ، قطب الدين سعيد بن هبة الله ، تصحيح: سيد عبداللطيف كوه كمرى ; المواقف فى علم الكلام ، ايجى ، عبدالرحمن بن احمد ، عالم الكتب ، بيروت ; النافع يوم الحشر فى شرح باب حادى عشر ، فاضل مقداد ، قم: 1370ش ; النهاية فى غريب الحديث والأثر ،ابن اثير ، اسماعيليان ، قم.
مهدى رسولى نيا