دسترسی سریع به مقاله
امامت امام محمد باقر (عليه السلام)
امامت امام محمد باقر (عليه السلام)
امام محمد باقر (عليه السلام) ، روز جمعه اول ماه رجب سال 57 هجرى قمرى ، در شهر مدينه ، چشم به جهان گشود (دلائل الامامه ، ص 215 ; الارشاد ، ص 158 ; بحارالانوار ، ج46 ، ص 212). در بعضى نقل ها ولادت حضرت ، سوم ماه صفر سال 56 نيز ذكر شده است (مناقب آل ابى طالب ، ج2 ، ص 227).
پدر امام باقر (عليه السلام) ، امام على بن حسين زين العابدين (عليه السلام) و مادر بزرگوارش ، امّ عبداللّه فاطمه ، دختر امام حسن مجتبى (عليه السلام) است. از اين جهت در ميان اهل بيت (عليهم السلام) او نخستين كسى است كه از نظر نسب پدرى و مادرى ، علوى و فاطمى است و لذا به «علوى من علويين وهاشمى من هاشميين» معروف است (الارشاد ، ص 158 ; اعلام الورى ، ص 498).
كنيه آن حضرت ، ابوجعفر و لقب معروفش «باقر» و يا «باقرالعلوم» به معناى شكافنده دانش ها است كه از سوى رسول خدا اين لقب به او داده شده است. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم به جابر بن عبداللّه انصارى فرمود: اى جابر تو زنده مى مانى تا زمانى كه فرزندم را از نسل حسين به نام محمد كه شكافنده علم دين است ملاقات كنى ، هرگاه وى را ديدى سلام من را به او برسان (كشف الغمه ، ج2 ص 236 ; روضة الواعظين ، ص 202).
دوران امامت امام باقر (عليه السلام) نوزده سال و همزمان با زمامدارى وليد بن عبدالملك ، سليمان بن عبدالملك ، عمر بن عبدالعزيز ، يزيد بن عبدالملك ، هشام بن عبدالملك ، وليد بن يزيد و ابراهيم بن وليد ، از خلفاى بنى اميه بود.
آن حضرت در سال 114 هجرى قمرى ، در 57سالگى به وسيله ابراهيم بن عبدالملك مسموم و به شهادت رسيد و پيكر مطهرش در قبرستان بقيع ، شهر مدينه به خاك سپرده شد (دلائل الامامه ، ص 215 ; مناقب آل ابوطالب ، ج2 ، ص 227).
در منابع كلامى و حديثى شيعه ، دلايل متعددى بر امامت امام باقر (عليه السلام اقامه شده كه عبارتند از:
نصوص : رواياتى كه بر امامت امام باقر (عليه السلام) دلالت دارد به چند دسته تقسيم مى شود: دسته اول روايات متواترى است كه فى الجمله امامت دوازده امام را ثابت مى كند و با اثبات امامت دوازده نفر قطع به امامت دوازده امام حاصل مى گردد و كسانى كه امامت دوازده امام را نمى پذيرند امامت را بر خلاف روايات بر عدد مخصوصى منحصر نكرده اند (الاقتصاد ، ص235 236 ; مناقب آل ابوطالب ، ج3 ، ص315) اين روايات از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) با عناوين دوازده امام ، دوازده خليفه و دوازده امير نقل شده است. پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود: «امامان بعد از من دوازده نفرند كه همه آنان از قريش اند» (مناقب آل ابوطالب ، ج1 ، ص254 ; عيون اخبارالرضا ، ج2 ، ص62) و نيز نقل شده است كه: «اسلام پيوسته با دوازده خليفه كه همگى آنان از قريش اند عزيز خواهد بود» (صحيح مسلم ، ج6 ، ص3 ـ4 ; مسند احمد ، ج5 ، ص90 ، 93 و 100 ; سنن ابوداود ، ج2 ، ص309) و يا فرموده است:«بعد از من دوازده امير خواهد آمد كه همه آنان از قريش اند» (صحيح بخارى ، ج8 ، ص127 ; مسند احمد ، ج5 ، ص92).
در دسته ديگرى از روايات به اسم امام باقر (عليه السلام) تصريح شده است. از امام صادق (عليه السلام) نقل شده كه پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم فرمود:«هر كه بميرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهليت مرده است خداى عز وجل مى فرمايد:«اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد پيامبر و اولياى امر خودتان را» ولىّ امر على است و پس از او حسن و پس از او حسين و پس از او على بن حسين و پس از او محمد بن على. سپس امر امامت همين گونه باشد (اصول كافى ، ج2 ، ص21) و نيز پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در پاسخ يك يهودى فرمود:«هنگامى كه مدت امامت على بن حسين تمام شود بعد از او پسرش محمد كه باقر خوانده مى شود عهده دار امامت مى شود (كفاية الأثر ، ص58).
از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده است كه «يخرج من صلب على ولدا سميّى وأشبه الناس بى ، علمه علمى وحكمه حكمى وهو الإمام والحجة بعد أبيه» از نسل على بن حسين ، فرزندى متولد خواهد شد كه هم نام من و شبيه ترين مردم به من است ، علم او علم و دانش من و حكم او حكم من است و او امام وحجت بعد از پدرش خواهد بود (همان ، ص 302 ; الصراط المستقيم ، ج2 ، ص 120 ; غاية المرام ، ج2 ، ص 225).
امام سجاد (عليه السلام) نيز در چندين مورد بر وصايت و امامت فرزندش بعد از خود تصريح كرده است. جابر مى گويد: بر امام على بن حسين (عليه السلام) وارد شدم ، ديدم پسرى در كنارش حضور دارد ، پرسيدم اين پسر كيست؟ حضرت فرمود: «هذا ابنى وصاحب الأمر بعدى محمد الباقر ; اين فرزندم و امام بعد از من محمد باقر است» (امالى صدوق ، ص 435) در جاى ديگر نيز امام سجاد (عليه السلام) مى فرمايد: «انّه وصىّ ووارثى وعيبة علمى ومعدن العلم وباقر العلم ; او وصى و وارث من و ظرف دانش من و محل جوشش علم و حلم من و شكافنده علم است» (كفاية الاثر ، ص 243).
در حديث ديگر امام سجاد (عليه السلام) خطاب به فرزندش مى فرمايد:« بُنىَّ انى جعلتك خليفتى من بعدى ، فرزندم من تو را جانشين بعد از خود قرار دادم. (همان ، ص 241 ; بحارالانوار ، ج46 ، ص 231).
عصمت: دليل ديگر بر اثبات امامت امام محمد باقر (عليه السلام) عصمت آن حضرت است. بر اساس دلايل عقلى و نقلى ، امام مى بايد از هرگونه خطا و اشتباه فكرى و عملى مصون باشد ، تا بتواند همانند پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) الگو و اسوه ديگران باشد وگفتار ورفتارش براى ديگران حجت شرعى محسوب شود. در آن عصر هيچ فرد ديگرى ادعاى عصمت نكرده است و تنها ايشان واجد مقام عصمت بوده است (تقريب المعارف ، ص 116).
افضليت: به حكم عقل و خرد ، كسى مى بايد امام و پيشواى امت باشد كه از نظر كمالات علمى و اخلاقى ، افضل و برتر از ديگران است. از اين نظر امام باقر (عليه السلام) در مقايسه با همه معاصران خود از هر جهت افضل دوران خود بوده است و بسيارى از علما و بزرگان اهل سنت نيز بدان اعتراف كرده اند ، كه به چند نمونه اشاره مى شود:
عبداللّه بن عطاء مكى ، از دانشمندان بزرگ معاصر امام باقر (عليه السلام) در مورد عظمت شخصيت امام باقر (عليه السلام) مى گويد: من هيچ كس را نديدم كه به اندازه ابى جعفر باقر ، علما و دانشمندان اين گونه در مقابل عظمت وى حقير و كوچك شمرده شود ، من ديدم شخصيت هاى بزرگ علمى چون حكم بن عيينه را كه همانند كودك نوآموز در برابر استادش در مقابل ابوجعفر ، زانو زده است (تاريخ دمشق ، ج54 ، ص 278).
ابن خلكان ، كه از مشاهير علماى اهل سنت است در مورد مقام علمى امام باقر (عليه السلام مى گويد: وكان الباقر عالماً سيداً كبيراً ; ابوجعفر باقر ، عالم بزرگ و شخصيت سترگ بود وى را بدين جهت باقر مى گفتند كه عرصه هاى علم و دانش را شكافته و علم را گسترش داد. (وفيات الاعيان ، ج3 ، ص 314).
شهاب الدين ، احمد بن حجر هيثمى مى گويد: ابوجعفر باقر ، امام و پيشواى بزرگى است كه از نظر جلالت و فضل ، همگان بر آن اتفاق نظر دارند ، وى لايه هاى پنهان معارف و حقايق احكام دين را آشكار نمود ، به همين جهت وى به باقرالعلوم و شكافنده دانش ها شهرت يافت و از نظر صفاى قلب ، ذكاوت علمى ، طهارت نفس و شرافت خلق ، سرآمد همگان بود (الصواعق المحرقه ، ص 124).
عبداللّه بن حجازى ، مشهور به شرقاوى از علماى بزرگ الازهر مصر ، مى گويد: امام باقر (عليه السلام) داناترين شخص زمان خود بود و در فهم تفسير قرآن و حديث و فقه ، احدى با او برابرى نمى كرد. و نيز افرادى مثل احمد بن سنان دمشقى صاحب كتاب اخبار الدول ، ابن العماد حنبلى مؤلف شذرات الذهب و... هر كدام به برترى مقام و فضل علمى امام باقر (عليه السلام) اعتراف كرده اند (شرح احقاق الحق ، ج12 ، ص 161).
معجزات: دليل ديگر اثبات مقام امام باقر (عليه السلام) معجزاتى است كه در موارد زيادى از آن حضرت صادر شده است و از طرفى او مدعى امامت نيز بود. معجزه همان گونه كه ادعاى نبوت را اثبات مى كند ادعاى امامت را نيز اثبات مى كند. ابوبصير صحابوخاص آن حضرت ، نقل مى كند: هنگامى كه نابينا شدم به محضر امام باقر (صلى الله عليه وآله وسلم) عرض كردم شما وارث رسول اللّه ايد و پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم وارث همه انبيا بود و علم همه پيامبران را يكجا داشت ، آيا شما مى توانيد مردگان را زنده كنيد و بيمارى كور و پيسى را درمان نماييد؟ حضرت فرمود: بلى با اذن خدا ، سپس به من نزديك شد و دست مباركش را به صورت و چشمانم ماليد ، ناگهان من بينايى را باز يافتم و اطرافم را مشاهده نمودم. آن گاه امام (عليه السلام به من فرمود: آيا مى خواهى اين گونه بينا باشى و هر چه نصيب ديگران از خوبى و بدى شد نصيب شما نيز بشود يا اين كه به حال اول برگردى و بهشتى خالص باشى؟ گفتم مى خواهم به حال قبلى برگردم و اهل بهشت باشم. حضرت بر چشمانم مسح نمود و به حالت قبل برگشت (مناقب ، ج4 ، ص 200).
در حديث ديگر ، ابوبصير نقل مى كند: همراه امام باقر (عليه السلام) در مراسم حج بودم ، احساس كردم كه جمعيت حاجيان زياد است و شور و ولوله زيادى دارد ،به محضر امام باقر (عليه السلام) عرض كردم:چه قدر سر و صدا زياد است و جمعيت حاجيان فراوان؟ حضرت در پاسخ فرمود: بلكه چه قدر ضجه و ناله زياد است و حاجى كم اند ، بعد فرمود: مى خواهى آنچه را گفتم با چشم ببينى؟ پس بر چشمانم مسح نمود و فرمود: ببين ; به سـوى حجـاج نگـاه كـردم ديـدم كه بيشتر مردم به صورت بوزينه ها و خـوك ها هستنـد و انسـان ها در ميان آنان اندك اند (دعائم الاسلام ، ج1 ، ص 78 ; عيون المعجزات ، ص 68 ; مناقب ، ج3 ، ص 318) و موارد مشابه آن كه در كتب معتبر روائى ، تفصيلاً نقل شده است ( دلائل الامامه ، ص 218 ; مناقب ، ج3 ، ص 241).
منابع
اعلام الورى باعلام الهدى ، طبرسى ، فضل بن حسن، تحقيق: مؤسسة آل البيت ، انتشارات ستاره ، قم ; 1417ق ، الارشاد ، مفيد ، محمد بن محمد بن نعمان العكبرى البغدادى (وفات413ق) ، دارالمفيد ، بيروت لبنان ، 1414ق ـ 1992م ; الاقتصاد ، طوسى ، محمد بن حسن ، مكتبة چهلستون ،قم ، 1400ق ; الامالى ، صدوق ، محمد بن على بن الحسين ، تحقيق و نشر: مؤسسة البعثة ، قم ، 1417ق ; بحارالانوار ، مجلسى ، محمدباقر (وفات1111ق) ، تحقيق: يحيى العابدي ، مؤسسة الوفاء ، بيروت ، لبنان ،1403ق ـ 1982م ; تاريخ دمشق ، ابن عساكر، على بن حسين، (وفات571) تحقيق: على شيرى ، دارالفكر للطباعة والنشر ، بيروت ، لبنان ، 1415ق ; تقريب المعارف ، حلبى ، ابوالصلاح ، تقى الدين بن نجم (وفات 374ق) ، تحقيق: رضا استادى ، بى جا ، 1363هـ.ش ; دعائم الإسلام ، قاضى النعمان المغربى ، نعمان بن محمد بن منصور (وفات 363ق) ، تحقيق: آصف بن على اصغر فيضى ، دار المعارف ، قاهره ، 1963م ; دلائل الامامة ، طبرى ، محمد بن جرير (وفات قرن 4) تحقيق و چاپ مؤسسة البعثة ، قم ، 1413 ; روضة الواعظين ، فتال نيشابورى، محمد بن فتال (وفات 508) ، تحقيق: سيد محمد بن مهدى الفتال ، منشورات رضى ، قم ; سنن ابوداود ، سجستانى ، سليمان بن اشعث ، دارالفكر ، بيروت ، 1410ق ; شرح احقاق الحق ، المرعشى التسترى ، قاضى نوراللّه الحسينى (1411ق) تحقيق: سيد شهاب الدين مرعشى النجفى ، چاپ كتابخانه آية اللّه مرعشى نجفى ، قم ; صحيح بخارى ، بخارى ، محمد بن اسماعيل ، دارالفكر للطباعة والنشر ،بيروت ، 1401ق ; صحيح مسلم ، نيشابورى ، مسلم بن حجاج ، بيروت ، دارالفكر ، بى تا ; الصراط المستقيم ، العاملى النباطى ، زين الدين على بن يونس (وفات 877ق) تحقيق و تعليق: محمد باقر بهبودى ، چاپ المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية ، النجف الأشرف ; الصواعق المحرقة ، هيثمى ، ابن حجر ، احمد بن محمد972هـ ، مؤسسة الرسالة ، بيروت ، 1417. الكافى ، كلينى ، محمد بن يعقوب بن اسحاق الرازي (وفات329ق) ، دارالكتب الاسلاميه ،تهران، 1363ق ; عيون المعجزات ، حسين بن عبدالوهاب (وفات قرن 5) چاپ 1369 ، الحيدرية ، نجف ; غاية المرام ، بحرانى، سيد هاشم، بى تا ; كشف الغمه فى معرفة الأئمّة ، اربلى ، ابوالفتح ، على بن عيسى (وفات693ق) دارالاضواء ، بيروت ، لبنان ، 1405ق 1985م ; كفاية الأثر ، خزاز القمى ، على بن محمد بن على ، تحقيق: سيد عبداللطيف حسينى كوهكمرى خوئى ، انتشارات بيدار ، قم ، 1401هـ.ق ; مسند احمد ، احمد بن حنبل ، بيروت ، دار صادر ; مناقب آل ابوطالب ، ابن شهر آشوب ، ابوعبداللّه محمد بن على (وفات588ق) الحيدرية ، نجف ; وفيات الأعيان ، ابن خلكان، شمس الدين (وفات 681ق) تحقيق: احسان عباسى ، دارالثقافة ، بيروت.
قنبرعلى صمدى