به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، نوشتار ذيل متن كامل خاطرات استاد محمود حكيمی درباره شخصيت آيت‌الله‌‌العظمی سبحانی و نحوه آشنايی و همكاری با اين مرجع عاليقدر در نشريه «مكتب اسلام» است كه به قلم خود استاد حكيمی، دراختيار ايكنا قرار گرفته است:

از دوران جوانی به كتاب و كتابخانه علاقه فراوان داشتم يك روز در كتابخانه مسجد لرزاده با مجله مكتب اسلام برخورد كردم. آن را از كتابدار به امانت گرفتم به خانه بردم و با شوق فراوان به مطالعه مقالات آن پرداختم. در آن زمان من در چند نشريه مقالات علمی برای كودكان و نوجوانان می‌نوشتم. از مقالات مجله «درسهايی از مكتب اسلام» آنقدر لذت بردم كه روز بعد به دفتر آن مجله رفتم و برای يك سال آن را مشترك شدم و از آن زمان بود كه با نام استاد جعفر سبحانی آشنا شدم و تفسيرهای ايشان از قرآن كريم را با دقت فراوان می‌خواندم.

من گذشته از مقالات علمی در دو نشريه ويژه نوجوانان كه در آن منتشر می‌شد برای كودكان و نوجوانان داستان دينی می‌نوشتم. داستان‌هايی كه با استقبال نوجوانان رو به رو شده بود در آن دوران مرحوم رضا گلسرخی در مجله مورد علاقه‌ام يعنی درس‌هايی از مكتب اسلام، داستان‌های دينی می‌نوشت. خداوند روحش را قرين رحمت كند، مردی فاضل بود و با ايمان بود داستان‌هايش بيشتر تاريخی و راجع به زندگانی ائمه اطهار(ع) و ظلم و ستمی كه تحمل كردند، مخصوصاً ظلم و ستم دوران بنی‌اميه و بنی‌عباس بود.

نامه‌ای به مجله نوشتم و ضمن تشكر از تمام نويسندگان فرهيخته مجله مكتب اسلام، از استاد گلسرخی خواستم كه داستان‌ها را به گونه‌ای بنويسد كه مخصوصا نسل جوان را جلب كند چند روز بعد نامه‌ای از سردبير آن زمان مجله ت مرحوم علی حجتی كرمانی، دريافت كردم. مرحوم حجتی برايم نوشت كه آقای رضا گلسرخی از شما تشكر نمود؛ اما می‌گويد كه بهتر است خود شما كه سوابقی در ترجمه و نگارش داستان داريد به مجله ما بياييد، با ما همكار شويد و داستان‌هايی دينی را با شيوه درست داستان نويسی دينی، برای خوانندگان مجله بنويسيد.

مرحوم علی حجتی كرمانی در پايان نامه خود با اصرار از من خواسته بود كه به جمع نويسندگان مجله مكتب اسلام بپيوندم و من با خوشحالی پذيرفتم و به نگارش داستان‌ها و مقالاتی را در مجله مكتب اسلام، كه اكنون به تدريج به پنجاهمين سال انتشار خود نزديك می‌شود، پرداختم. همكاری من با مجله درس‌هايی از مكتب اسلام از ارديبهشت ماه سال 1374 آغاز شد برای سالها در آن مجله داستان‌های سوگند مقدس، طاغوت، پيكار سرنوشت و چند داستان از من به چاپ رسيد كه با استقبال فراوان رو به رو شد و بعدا به صورت كتاب منتشر شدند و كافی است بگويم كه داستان سوگند مقدس تا اول انقلاب يازده بار و با تيراژ سيصد و پانزده نسخه به چاپ رسيد.

بگذريم قصد نداشتم از خود و آثار خود سخن گويم. همكاری من با مجله مكتب اسلام موجب شد كه مقالات اين نشريه وزين را با دقت بيشتری بخوانم. در اين ميان تفسيرهای قرآنی استاد جعفر سبحانی و مقالات شهيد مطهری در زمينه نهج‌البلاغه بيش از مقالات ديگر توجه من را جلب كرده بود. استاد سبحانی از سال 1350، گذشته از تفسيرهای قرآنی سلسله مقالاتی تحت عنوان «قضا و قدر» را نيز در مجله می‌نوشت. در آن روزها كه من در دفتر مجله كتب اسلام تهران كار می‌كردم به خاطر داشتن زمينه‌های فكری مذهبی در اغلب جلسات دينی كه در تهران تشكيل می‌شد شركت می‌كردم و مخصوصاً از سخنرانی‌ جلسه مرحوم مطهری كه در انجمن اسلامی مهندسين ايراد می‌كرد، بهره فراوان می‌بردم. گاه خود نيز در هيئت‌های دينی برای نوجوانان سخنرانی می‌كردم در آن سالها در دانشگاه تربيت معلم تهران درس می‌خواندم و پس از پايان درس اساتيد به سرعت خود را به دفتر مجله در تهران می‌رساندم.

من هر ماه برای دريافت مقالات مرحوم شهيد مطهری با عنوان سيری در نهج‌البلاغه به دانشكده الهيات واقع در چهار راه سرچشمه تهران می‌رفتم و مقاله شما بعد را از ايشان می‌گرفتم و به قم می‌بردم و تحويل هيئت تحريريه می‌دادم. يك بار به مرحوم مطهری گفتم: چطور شده كه بيشتر به مسئله قضا و قدر در سخنرانی‌ها می‌پردازيد؟ ايشان جواب داد كه اين مسئله مهمی است و بايد بيشتر به آن بپردازيم.

من مقالات استاد سبحانی را با دقت می‌خواندم. به نظر من جالبترين فصل سلسله مقالات ايشان، فصل هشتم اين بحث مهم بود كه در شماره شهريورماه 1351 مجله مكتب اسلام تحت عنوان «كليد حل معمای سرنوشت» به چاپ رسيد.

استاد سبحانی در اين مقاله نشان داده است كه برداشت نادرست از مسئله «قضا و قدر» به جبرگرايی منجر می‌شود كه به راستی مصيبتی بزرگ است و به قول استاد: «.... اعتقاد به مساله قضا و قدر، دليل بر نفی اختيار و آزادی اراده نيست و ميان مساله قضا و قدر و مساله جبر، هزاران فرسنگ فاصله است(مكتب اسلام، سال 13، شماره 8، ص 587). استاد مطهری هم در كتاب «انسان و سرنوشت» همچون آيت‌الله سبحانی عدم اختيار و آزادی انسان را مورد شمرده بود. در همين احوال، حجت‌الاسلام‌ والمسلمين مهدی پيشوايی، سردبير كنونی مجله كتب اسلام، محبت كرد و كتاب «ارزيابی انقلاب حسين(ع)، از ديدگاه جديد» اثر استاد محمدی مهدی شمس‌الدين را كه به تازگی به فارسی ترجمه كرده بود به من هديه داد.

استاد شمس الدين «جبرگرايی» را ميراث شوم بنی‌اميه معرفی كرده بود و اين كه معاويه با جعل حديث و حمايت از پيروان «مذهب مرجئه» تلاش می‌كرد كه مردم را از انقلاب بر ضد حكومت غصبی و غارتگر خود بازدارد؛ زيرا كه معاويه تلاش می‌كرد كه اين انديشه را هرچه بيشتر به توده‌های عوام تلقين كند كه «خداوند روز اول مقدر كرده است كه اين خاندان (بنی‌اميه) به حكومت برسند، بنابراين اعمال و رفتار آنها جز نتيجه تقدير حتمی خدا نيست!». از اين رو، نفوذ اين افكار و عقايد در ذهن مسلمانان، كاملا به نفع امويان و حكومت آنها بود. (محمدمهدی شمس‌الدين، ارزيابی انقلاب حسين(ع) از ديدگاه جديد، ترجمه مهدی پيشوايی، قم، انتشارات دارالتبليغ اسلامی، 1351، ص 165)

در آن دوران با وجود آنكه من سلسله مقالات استاد سبحانی را با دقت می‌خواندم، اما راستش را بخواهيد هنوز به اهميت و مصيبت‌هايی عظيمی كه جعل‌كنندگان حديث طرفدار معاويه در تأييد جبرگرايی پديد آورده بودند، آن‌چنان كه بايد پی نبرده بودم. از سال 1352 تصميم گرفتم كه كتاب تاريخ تمدن ويژه نوجوانان را در چند جلد منتشر سازم. اين بود كه شروع به مطالعه كتاب‌های تاريخی بسياری درباره تاريخ ايران و تاريخ جهان نمودم. يادداشت برداری‌ها شروع شد و با دقت بسيار تاريخ تمدن پای گوناگون را گام به گام جلو می‌بردم و به تدريج به اهميت پژوهش بزرگانی چون استاد سبحانی و استاد مطهری پی بردم.

برداشت نادرست جبرگرايان از مسئله «قضا و قدر» نتايجی بسيار مصيبت‌بار در تاريخ كشورهای اسلامی پديد آورد. در دورانی كه مغولان، وحشيانه به ايران زمين تهاجم كردند، بسياری از مردم شهرهايی كه در آنها اكثريت با پيروان مكتب خلفا (اهل سنت) بود، به‌جای مقاومت، می‌گريختند؛ زيرا كه آن تهاجم هولناك را «قضا و قدر الهی» می‌دانستند. تاريخ نشان می‌دهد كه تنها پيروان مكتب اهل بيت(ع) يعنی شيعيان، دليرانه با تجاوزگران پيكار می‌كردند. در قيام دليرانه «سربداران» بر ضد اشغالگران مغولی، اين شيعيان بودند كه با پيروی از امام‌علی(ع) و امام‌حسين(ع) به پيكار با ظلم و ستم برخاستند. شگفت اينكه تاريخ‌نگارانی چون عطاالملك جوينی در «تاريخ جهانگشا» و رشيد الدين فضل الله در «جوامع القدرايخ»، سخت تأثير فرهنگ جبرگرايی، كه بدون ترديد ميراث شوم فرهنگی بنی‌اميه بود؛ تهاجم مغولان را نتيجه قضا و قدر الهی دانسته‌اند.

استاد سبحانی در دايرة‌المعارف ارزنده‌ای كه تحت «فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی» منتشر نمود، از نتايج ميراث شوم معاويه چنين می‌گويد: «... ابوهلال عسكری می‌گويد: نخستين كسی كه افعال بندگان را متعلق به اراده الهی قرار داد معاويةبن ابی‌سفيان بود.... ابن‌المرنضی می‌نويسد: قول به جبر در زمان معاويه و ملوك بنی‌مروان رشد كرد و فتنه از همان زمان فزونی يافت .... و محمدبن اسحاق كه تقدير به اين معنا را انكار می‌كرد، از جانب حكومت تازيانه خورد تا به انكار قضا قدر برنخيرد.» (فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، صص 145 تا 147) انديشه جبرگرايی و حذف اختيار از انسان، با آن همه احاديث كه اطرافيان معاويه جعل كردند پس از او، آنچنان گسترش يافت كه حتی بسياری از كسانی كه در جنايت هولناك روز عاشورا شركت كرده بودند پس از مدتی با خونسردی آن را به تقدير الهی (!!) نسبت می‌دادند. استاد سبحانی در مقالات ارزشمند خويش انديشه‌های جبرگرايانه را محكوم كرد.

بخش ديگری از زندگانی استاد سبحانی در مبارزه با انديشه‌های و هابيان سپری شده است. استاد سبحانی از چهل سال پيش از توطئه شوم استعمارگران و اتحاد آنان با فرقه وهابيت آگاه شد و نيك می‌دانست كه آنان بزرگترين دشمن خود را شيعه اثنی‌عشری می‌دانند. استاد سبحانی در مقالاتی كه در نشريات می‌نوشت به مسلمانان، خواه شيعه و خواه سنی، هشدار می‌داد كه وهابيان در بسياری از كشورهای اسلامی مدارسی تشكيل داده و در آن مدارس به طلبه‌های جوان انديشه‌ها و افكاری كه با تعاليم ا سلام فرسنگ‌ها فاصله دارد می‌آموزند و آنان را با خشونت با همه مسلمانان به ويژه شيعيان تشويق می‌كنند.

متأسفانه در آن سال‌ها كمتر كسی به هشدارهای اين عالم آگاه توجه می‌كرد. با پيروزی انقلاب اسلامی بر خشم وهابيون بر ضد تشيع افزوده شد استاد سبحانی با تاليف كتاب‌های متعدد نظير «نقدی بر آيين وهابيت» از بدعت‌های وهابيان آشكار سخن گفت و به پاسخگويی به وهابيان ادامه داد. كتاب ارزشمند «نقدی بر آيين وهابيت» در سال 1369 منتشر شد و سال بعد كتاب «آيين وهابيت» منتشر شد. از سال 1380 شمسی تهاجم وهابيان به شيعيان در سراسر جهان موج تازه‌ای يافت از استاد سبحانی در سال 1385 كتاب «وهابيت، مبانی فكری و كارنامه عملی» منتشر شد.

استاد در پيشگفتار اين اثر ارزشمند، از ويژگی‌های وهابيت به طور خلاصه سخن گفته است كه عبارتند از:1- دعوت به تجسيم كه متأسفانه توحيد مورد نظر ابن ‌تيميه جسمانی بود، خدا را بر عرش می‌نشاند .اين انديشه بعدها در آثار نويسندگان ديگر وهابی آمد كه انديشه‌ای بسيار انحرافی و مصيبت بار است. 2- كاستن از مقامات انبياء و اوليا الهی و تفكير مسلمانان. استاد سبحانی در اين آثار به خوبی نشان می‌دهد كه انديشه و افكار ابن تيميه و محمدبن عبدالوهاب تا چه اندازه خطر آفرين است و اكنون كه سلفيان بيرحمانه شيعيان را مورد حمله قرار می‌دهند و حتی از كشتن زوار عتبات عاليات در عراق باكی ندارند، به راستی بايد بر پيش‌بينی‌های استاد سبحانی و ديگر اساتيدی كه بر شناخت سلفيان تأكيد می‌كردند و خود در اين زمينه آثار منتشر ساختند آفرين گفت.