غلامرضا ذكيانی ، عضو هيئت علمی دانشگاه علامه طباطبايی، در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، ضمن بيان ويژگی‌های‌ منحصر بفرد كتاب «بحوث فی‌الملل ‌و النحل»، گفت: آيت‌الله سبحانی در اين كتاب، علاوه بر اينكه به معرفی فرق مختلف و عقايد آن‌ها می‌پردازد، نقد و قضاوت درباره فرق مختلف را هم مطرح می‌كند و حقانيت ديدگاه شيعه و ضعف نظرات مخالفان را نشان داده است.

وی گفت: اين كتاب در تاريخ علم كلام بی‌نظير است؛ زيرا كتابی كه در اين حجم و با اين دقت، به بررسی و بيان تاريخ فرق و مباحث كلامی مطرح شده، بپردازد، وجود نداشته است. از ويژگی‌های اين مجموعه، بررسی تمامی منابع موجود در مباحث مختلف است. وقتی استاد سبحانی مباحثی را مطرح می‌كنند، به تمامی منابع مهم در آن زمينه تسلط دارند تا مسأله‌ای ناگفته باقی نماند. به عنوان مثال می‌توان به پيدايش نظريه كسب و تطور آن نزد اشاعره اشاره كرد.

وی افزود: در جلد دوم اين كتاب كه به معرفی اشاعره اختصاص يافته است، مراحل ايجاد نظريه كسب به دقت بررسی شده است. آيت‌الله سبحانی در اين قسمت بيان می‌دارد كه نظريه كسب توسط ابوالحسن اشعری مطرح شد و رسميت پيدا كرد و توسط غزالی و تفتازانی تبيين و تفسير شد. باقلانی و ابن ‌حكيم موجب تكامل نظريه كسب شدند و شلتوت و عبده هم از منتقدين جدی اين نظريه محسوب می‌شوند. از ديگر محسنات اين كتاب ژرف‌نگری و دقت نظر ايشان در مباحث كلامی مطرح شده، است. مثلا آيت‌الله سبحانی در تغيير و تحول افكار ابوالحسن اشعری، به دوكتاب وی؛ يعنی «الابانة» و «اللمع» اشاره می‌كند. آيت‌الله سبحانی به مقايسه بين اين دو كتاب ابوالحسن اشعری می‌پردازد. اشعری كتاب «الابانة» را قبل از كتاب «اللمع» نوشته است. «الابانة» به سبك اهل حديث نوشته شده است و به نوعی در برابر معتزله تدوين شده و نقل قول‌های احمد ابن حنبل در آن زياد مشاهده می‌شود.

غلامرضا ذكيانی گفت: كتاب «اللمع» اين‌چنين نيست و كتابی كلامی و مستقل است. اشعری در«الابانة»، به جبر مطلق به شدت تأكيد می‌كند ولی در«اللمع» به خالقيت رب و كاسبيت عبد اشاره می‌كند. بنابراين، مقايسه اين دو كتاب در بخش معرفی مكتب اشاعره، نشان از دقت نظر بالای آيت‌الله سبحانی دارد.

وی يادآور شد: اين دقت نظر در تمامی مطالب مطرح شده در اين مجموعه 8 جلدی ديده می‌شود و اختصاصی به مطالب عقلانی ندارد. مثلا آيت‌الله سبحانی در وجه تسميه فرقه حشويه ضمن بيان نقل قول‌های مختلف دراين‌باره، اظهار می‌دارد كه به اين خاطر به آن‌ها حشويه می‌گويند كه آنها به مطالب فرعی و رواياتی كه از لحاظ حديثی معتبر نيستند می‌پردازند و آن مطالب را در ضمن احاديث اصلی می‌آورند و به جبر و تشبيه معتقدند و سمع و بصر را به خداوند نسبت می‌دهند.

وی گفت: از ديگر محورهای برجسته اين مجموعه، طرح موضوعات جامعه‌شناختی مباحث كلام در اين كتاب است. اگر انديشه‌ای به تنهايی و فارق از بستر تاريخی آن مورد مطالعه قرار گيرد، شايد بيگانه و ناملموس به نظر آيد؛ ولی با در نظرگرفتن بسترهای تاريخی، آن انديشه می‌تواند بهتر درك شود.

وی در انتهای سخنان خود ضمن اشاره به ارتباط پيوسته مباحث كلامی و جامعه‌شناختی موضوعات كلامی و فرقه‌شناسی گفت: آيت‌الله سبحانی در كتاب «بحوث فی‌الملل ‌و النحل»، به بسترهای تاريخی و اجتماعی انديشه‌های كلامی توجه خاصی داشتند.