غلامرضا ذكيانی، استاديار دانشگاه علامه طباطبايی، درگفت‌و‌گو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در مورد كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل» آيت‌الله‌العظمی جعفر سبحانی گفت: اولين جلد از مجموعه هشت جلدی «بحوث فی الملل و النحل»، در سال 1408 هجری قمری مطابق با 1368 هجری شمسی چاپ شده و آخرين جلد اين مجموعه در سال 1378 هجری شمسی به چاپ رسيده و حدود 10 سال چاپ اين مجموعه به طول انجاميده است.

غلامرضا ذكيانی، استاديار دانشگاه علامه طباطبايی، درگفت‌و‌گو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در مورد كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل» آيت‌الله‌العظمی جعفر سبحانی گفت: اولين جلد از مجموعه هشت جلدی «بحوث فی الملل و النحل»، در سال 1408 هجری قمری مطابق با 1368 هجری شمسی چاپ شده و آخرين جلد اين مجموعه در سال 1378 هجری شمسی به چاپ رسيده و حدود 10 سال چاپ اين مجموعه به طول انجاميده است.

وی ادامه داد: در مقدمه اين كتاب، به بعضی از دلايل نگارش اين مجموعه اشاره شده است. بسياری از كتاب‌های ملل ‌و ‌نحل، از نقص‌های جدی برخوردار هستند. مثلا در كتاب ملل‌ و نحل، شهرستانی تهمت‌های ناروايی را به شيعه نسبت می‌دهد. اعتقاد به حلول، تناسخ، مشبه و اهل تجسيم بودن بعضی از بزرگان شيعی مانند هشام ابن حكم، بعضی از اين تهمت‌هاست.

وی افزود: شهرستانی شيعيان را متهم می‌كند كه معتقدند امام هادی(ع) در شهر قم مدفون هستند و شيعيان، امام علی(ع) را خدای واجب‌الطاعة خود می‌دانند. كتاب ديگری كه آيت‌الله سبحانی به آن اشاره دارد و از قدمت بيشتری هم به نسبت كتاب شهرستانی برخوردار است، كتاب «مقالات‌الاسلاميين» ابوالحسن اشعری است كه در آن از چند فرقه غالی نام می‌برد. اشعری در آن كتاب شيعيان را غالی می‌خواند. كتاب ديگری كه ضعف‌های زيادی در معرفی تشيع دارد، كتاب «الفرق بين الفرق» بغدادی است. در آن كتاب بغدادی می‌گويد كه در اين دوران، يعنی قرن چهارم هجری، در ميان شيعيان هيچ عالمی يافت نمی‌شود.

وی افزود: اين نظر بغدادی در دوره‌ای مطرح شد كه تعدادی از بزرگترين متكلمان شيعی، همانند شيخ مفيد و سيد مرتضی، در آن روزگاران بودند. بغدادی در كتاب خود درباره ابن‌ ملجم می‌گويد كه او در ترور امام اول شيعيان، اجتهاد كرده است و حداكثر چيزی كه می‌توان درباره آن گفت اين است كه او در اجتهاد خود اشتباه كرده است و بيش از آن نمی‌توان چيزی به آن نسبت داد.

وی ادامه داد: از ديگر كتاب‌هايی كه آيت‌الله سبحانی در مقدمه كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل» به آن اشاره دارد، كتاب «نشرةالفكر‌الفلسفی» است كه در جلد دوم كه به معرفی شيعه پرداخته است، مذهب تشيع و كلام بزرگان را فاقد انديشه می‌داند. تمام اين موارد به اين‌خاطر ذكر شد كه نشان دهد مؤلفان ملل ‌و ‌نحل تا چه حد به افكار واقعی شيعيان آگاه هستند و چه تهمت‌‌های ناروايی را به شيعه نسبت می‌دهند.

اين مدرس دانشگاه ادامه داد: با در نظر گرفتن مطالب مذكور، ضرورت معرفی واقعی تشيع، بيش از پيش احساس می‌شود. كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل»، دارای سه ويژگی‌ برجسته است كه خود آيت‌الله سبحانی هم در مقدمه اين مجموعه به آن‌ها اشاره كرده است. اين ويژگی‌ها را می‌توان در سه محور اصلی بيان كرد.

ذكيانی ضمن تأكيد بر دقت آيت‌الله سبحانی در نقل اقوال ديگران اظهار كرد: ويژگی اول اين است كه آيت‌الله سبحانی در نقل قول ساير نظرات، به آثار و كلام خود آن‌ها استناد می‌كند و حتی‌المقدور از نقل قول غيرمستقيم اجتناب می‌كند. روش كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل»، روشی تحقيقی ـ كلامی است و فقط بيان تاريخ نيست.

وی افزود: هشت جلد بودن اين مجموعه هم، گواه تحقيقی بودن آن است. به عبارت ديگر، آيت‌الله سبحانی به همراه نقد و تحليل مسائل كلامی و بررسی اقوال مختلف، اعتقادات شيعه را هم بيان می‌كند. ويژگی دوم اين مجموعه اين است كه به تحول و تطور عقائد در بستر تاريخ می‌پردازد و به فراز و فرودهای عقايد در زمان‌های مختلف تاريخی اشاره می‌كند.

اين عضو هيئت علمی دانشگاه علامه طباطبايی، ضمن تأكيد بر استفاده آيت‌الله سبحانی از منابع مختلف، بيان كرد: ويژگی سوم كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل»، اين است كه به‌ خاطر معرفی بزرگان رجال و افكار مختلف، به نوعی كتاب رجال‌شناسی هم محسوب می‌شود.

غلامرضا ذكيانی در مورد معرفی اجمالی جلدهای هشتگانه اين مجموعه گفت: جلد اول اين مجموعه درباره اهل حديث، حنابله و سلفيه است. جلد دوم درباره اشاعره، جلد سوم درباره ‌ماتريديه، جهليه، مرجئه، كذابيه ظاهريه و معتزله است. در كنار هم ذكر‌ كردن اين گروه‌ها در جلد سوم، به خاطر وجه عقل‌گرايی آن‌ها‌ست.

وی افزود: جلد چهارم مجموعه «بحوث فی‌الملل و النحل» درباره ابن ‌تيميه و وهابيت و جلد پنجم درباره خوارج است. سه جلد آخر اين مجموعه درباره شيعه و انشعابات آن است. جلد ششم درباره شيعه دوازده امامی، جلد هفتم درباره زيديه و جلد هشتم درباره اسماعيليه است.

وی ضمن اشاره به دو رويكرد درباره نگارش كتب ملل ‌و نحل گفت: در مورد سبك تدوين كتاب‌های ملل ‌و نحل، دو زاويه ديد وجود دارد. عده‌ای معتقدند كه كتاب‌های ملل‌ و نحل بايد بدون رويكرد و گرايش خاصی به بيان مطالب بپردازند و گروه دوم معتقدند كه اساسا بررسی اقوال مختلف به صورت خنثی و بدون گرايش خاص، امكان‌پذير نيست.

ذكيانی ضمن بررسی ويژگی‌های اين دو رويكرد گفت: پيروان گروه دوم معتقدند كه نويسنده كتاب‌های ملل ‌و ‌نحل نبايد موضع خود را اعلام كند و هم‌چنين نبايد از گروه و فرقه خاصی طرفداری كند؛ بلكه بايد فقط به ذكر تاريخ و جواب‌های رد و بدل شده بين نحله‌های مختلف بسنده كند، اين در حالی است كه آيت‌الله سبحانی همان‌طور كه در مقدمه كتاب هم اشاره كردند، كاملا از منظر يك شيعه دوازده امامی به موضوعات كلامی نگاه می‌كند و به نقد مكاتب و اقوال مختلف می‌پردازد.