حجت‌الاسلام‌ و المسلمين «محمد‌صفر جبرئيلی»، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی و مدرس مؤسسه امام صادق(ع) در قم و نويسنده كتاب‌های «آيين كشورداری از نگاه اميرالمؤمنين(ع)» و «انديشه‌های كلامی شيخ طوسی»، در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، ضمن بيان مطلب فوق، در مورد ويژگی تفاسير «مفاهيم‌القرآن» و «منشور جاويد» آيت‌الله سبحانی، گفت: آيت‌الله سبحانی از قديم تفسير موضوعی‌ای نوشته‌اند به نام «منشور جاويد» كه 12 جلد است. تفسير منشور جاويد البته نه كاملا، بلكه با تفاوت‌هايی عربی شده و به اسم تفسير «مفاهيم‌القرآن» منتشر شده است. وی در اين كتاب بيشتر در مورد مسائل كلامی و فكری مانند: توحيد، نبوت، صفات، حكومت و ... بحث می‌كند.

وی افزود: كتاب مفاهيم‌القرآن به دليل عربی بودن از آثار جا افتاده‌ وی در كشورهای عربی است و كتاب حاضر مانند ديگر آثار وی مكررا در بيروت چاپ شده است. حتی زمانی كه ايشان در حال نگارش كتاب بودند، اين كتاب يك جلد يك جلد چاپ می‌شد تا زمانی كه كامل شد. بسياری از شخصيت‌های علمی و غير علمی، ايرانی و غير ايرانی زمانی‌ كه اين كتاب را ‌خواندند، نامه‌هايی را برای ايشان ‌نوشتند كه برخی از اين نامه‌ها در اين كتاب چاپ شده است. اين بيان‌گر اين است كه كتاب «مفاهيم‌القرآن» جزو منابع ارزشمند است.

مدرس مؤسسه امام صادق(ع) در مورد تفاوت‌ كتاب‌ منشورجاويد با مفاهيم‌القرآن اظهار كرد: تفسير منشور جاويد برای عموم نوشته شده است و مخاطب اين كتاب عموم مردم هستند. اما حرف‌هايی در مفاهيم‌القرآن وجود دارد كه در منشور جاويد نيست. مثلا اگر من بخواهم كتابی بنويسم و از اين دو كتاب استفاده كنم و يا به كسی آدرس بدهم، به مفاهيم‌القرآن آدرس می‌دهم، چون مفاهيم‌القرآن را آيت‌الله سبحانی برای سطح بالا نوشته‌ است، اما منشور جاويد برای سطح پايين‌تری نوشته شده است.

وی افزود: سطح مفاهيم‌القرآن بالاتر از سطح منشور جاويد است. چند بحث در منشور جاويد وجود دارد كه در مفاهيم‌القرآن ديده نمی‌شود، مانند بحث از زندگی و تاريخ پيامبر و انبيا.

نويسنده كتاب «آيين كشورداری از نگاه اميرالمؤمنين(ع)» يادآور شد: بحث‌های عقلی و كلامی آيت‌الله سبحانی در مفاهيم‌القرآن بيشتر از منشور جاويد است. نظم، ترتيب و چينش مباحث در اين كتاب بهتر از منشور جاويد است. در مفاهيم‌القرآن زمانی كه در مورد توحيد ربوبی صحبت می‌كند، تصريح می‌كند كه كلمه «رب» چند مرتبه در قرآن آمده است و چند معنا دارد، مثلا چهار مرتبه در اين معنا، پنج مرتبه در اين معنا و 20 مرتبه در اين معنا آمده است. اين كار قشنگی است كه ايشان در مفاهيم‌القرآن كامل‌تر انجام داده است.

جبرئيلی در پاسخ به اين سؤال كه روش آيت‌الله سبحانی در تفسير قرآن چه روشی است؟، گفت: روش ايشان كلامی است و در دو تفسير منشور جاويد و مفاهيم‌القرآن آياتی را كه استفاده كرده‌اند، بيشتر كلامی است.

اين نويسنده در پاسخ به اين سؤال كه چه شاخصه‌ای در ايشان سراغ داريد كه ايشان را از ديگر مفسران جدا می‌كند؟، گفت: شاحصه اصلی ايشان برخورداری از تفكر فلسفی و كلامی است. وی در كنار اين كه دارای تفكر كلامی و فلسفی است، فقيه و اصولی هم هست. طبيعتا وقتی كسی در كلام، فلسفه، فقه و اصول صاحب نظر باشد و تفسير قرآن بنويسد، برداشت و تفسيرش از آيات و كنار هم گذاشتن آيات با كسی كه خيلی در مباحث كلامی صاحب نظر نيست، فرق می‌كند.

اين محقق تصريح كرد: امتياز ديگر ايشان تسلط به زبان عربی است. ايشان با زبان فصيح عربی سخنرانی می‌كند و می‌نويسد. اين انس و آشنايی آيت‌الله سبحانی با ادبيات عرب امروزی قطعا در تفسيرش اثر گذاشته است.

عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی خاطرنشان كرد: ويژگی ديگر او مطالعه زياد از دوره جوانی است. هنوز هم علی‌رغم مشغله و سنی كه دارند، كتاب‌های جديد را رصد می‌كنند، خصوصا اگر در كشورهای عربی كتاب جديدی چاپ و نوشته شده باشد. لذا امتياز ديگر ايشان مطالعه، انس و آشنايی با آثار ديگران است.

وی استقامت و پشتكار را از امتيازات آيت‌الله سبحانی دانست و افزود: ايشان استقامت زيادی دارند. حال استقامت به چه معناست؟ يكی استقامت نسبت به سختی‌ها و ديگری مستقيم‌الفكر بودن؛ يعنی كجی در فكرش راه ندارد، استقامت در مقابل اعوجاج‌های فكری. زمانی كسی كتاب زياد مطالعه می‌كند و تأثير هم می‌پذيرد. اما يك كسی كتاب مطالعه می‌كند، ولی آنقدر مبانی‌اش محكم است كه تحت ديدگاه‌های كج قرار نمی‌گيرد.

وی ادامه داد: آيت‌الله سبحانی پركار است و اين پركاری از قديم‌الايام در وی وجود داشته است. قبل از نماز صبح كه بيدار می‌شد، استراحت ‌نمی‌كرد و مطالعه می‌كرد و بعد كه آفتاب طلوع می‌كرد صبحانه می‌خورد. در ايام تدريس، تدريس می‌كرد و بعد استراحت و دوباره مطالعه می‌كرد و نماز ظهر می‌خواند.

جبرئيلی افزود: امتياز ديگر او معتدل بودن است؛ يعنی در مسائل اجتماعی و سياسی اهل افراط و تفريط نيست. لذا در اين سی‌ساله انقلاب وفاداری ايشان را به نظام و امام(ره) در جاهای مختلف ديده‌ايم. وی اعتدالش را نسبت به اين مسائل هميشه داشته است و اين تعبير را دارد كه ما در اين مسائل نبايد برای كسی سينه بزنيم.

جبرئيلی آيت‌الله سبحانی را شخصيتی همه جانبه‌نگر دانست و گفت: وی شخصيت متواضعی است و در كل شخصيت همه جانبه‌نگری هم در علم و تحقيق و هم در مسائل اجتماعی و سياسی دارد و اعتدال را در زوايای مختلف زندگی خود سرلوحه قرار داده است. از ديگر امتيازات او اين است كه با مسائل جديد آشنايی دارد و هر جا مسأله‌ جديدی پيش می‌آيد ايشان وارد می‌شود.

نويسنده كتاب«انديشه‌های كلامی شيخ طوسی» گفت: وی پاسدار و به تعبيری مرزبان حماسه و تفكر ناب شيعی است. هر جا احساس كند حمله‌ای به تفكر ناب شيعی و اسلامی می‌شود، وارد صحنه شده و مانند يك مرزبان و مرزدار قد علم كرده و پاسخ می‌دهد. در زمان قديم شخصی به نام «علی دشتی» كتابی نوشته بود كه نسبت به پيامبر و نبوت اشكالاتی را وارد كرده بود، همان وقت آيت‌الله سبحانی پاسخ بسيار زيبايی به او داد و كتابش را «راز بزرگ رسالت» نام نهاد.

اين مدرس مؤسسه امام صادق (ع) در مورد كتاب «مدخل مسائل جديد در علم كلام» اظهار كرد: وی در تمام كارهای خود اعتدال را حفظ كرده است و افراط و تفريط را بر نمی‌تابد و اهلش هم نيست و نسبت به مسائل جديد هم دغدغه دارد. وی كتابی دارد به نام «مدخل مسائل جديد در علم كلام» كه بحث سكولاريسم و پلوراليزم و غيره در آن مطرح شده است. وی آن‌جا مسائل را مطرح كرده و ديدگاه اسلام را نسبت به پلوراليزم و سكولاريسم آورده است.

وی افزود: گاهی جوان‌ها از من می‌پرسند اين كثرت‌گرايی كه آقايان می‌گويند، يعنی‌ چه؟ ما كتابی می‌خواهيم كه هم بگويد اين يعنی چه و هم ديدگاه اسلام را در اين مورد بيان كند كه من كتاب آيت‌الله سبحانی را معرفی می‌كنم. در اين كتاب ايشان آورده است پلوراليزم يعنی چه؟ از كجا شروع شده؟، چند قسم دارد؟ و توضيح داده است اسلام اين قسم را به اين دليل قبول دارد و اين قسم را به اين دليل قبول ندارد.

اين نويسنده دغدغه آيت‌الله سبحانی را برجسته كردن جايگاه تفكر شيعی دانست و اظهار كرد: استاد سبحانی كتاب‌های زيادی راجع به بحث تشيع دارد، غير از كتاب «بحوث فی‌الملل و النحل» كه در مورد تشيع است، كتابی دارد به نام «الشيعة نشأتهم و عقيدتهم» كه در اين كتاب توضيح می‌دهد نشأت، آغاز و عقيده شيعه چيست؟

وی در پايان در مورد كتاب «الشيعة و علم الكلام عبر القرون الاربعة» خاطرنشان كرد: آيت‌الله سبحانی در اين كتاب؛ يعنی شيعه اماميه در چهار قرن كه ظاهرا منظورش همان قرون نزديك به غيبت است، می‌خواهد بگويد قبل از اين‌كه معتزله باشد، ما بوديم و ديدگاه، زادگاه، رشد، نمو و عقايدمان اين بوده است. می‌دانيد كه ما از اول متهم بوديم كه شيعه از خودش خيلی اصل، نسب و ريشه ندارد و از معتزله گرفته، در حالی كه اصلا درست نيست. شيخ مفيد اولين كسی بود كه پاسخ مستندی به اين حرف‌ها داد.