در اینجا نظر یادآوری دو نکته ضروری است:

1. پرسشگر، در طرح این پرسش، تفکر قبیله‌ای دارد که می‌گوید:

ازدواجصحابه و اهل‌بیت با یکدیگر، نشانه کمال الفت و دوستی میان آن‌ها بوده است؛ چنان‌که در میان قبایل عرب، ازدواج نشانه الفت وصمیمیت میان دو قبیله است.

در حالی که مسأله اختلاف، میان اهل بیت علیهم السلام و برخی ازصحابه (نه همه)، نه اختلاف قبیله‌ای، که اختلاف عقیدتی و به یک معنی رفتاری بود. روشن است که چنین اختلافی، با ازدواج چند نفر از نوه‌ها و نبیره‌ها، از میان نمی‌رود.

و به دیگر سخن، اگر اختلاف خاندان رسالت با گروه‌های دیگر، اختلاف سیاسی و یا مالی بود، می‌گفتیم دختر دادن و دختر گرفتن نشانه آن است که مواضع هر دو گروه به هم نزدیک شده و دست الفت به یکدیگر داده‌اند.

اختلاف آنان بر سر یک مسأله اساسی، و آن رهبریِ جامعه پس از رحلت حضرت رسولصلی الله علیه و آله بود. این اختلاف اساسی هرگز با چند ازدواج موردی از میان نمی‌رود؛ چنان که تاکنون از میان نرفته است. پس ازدواج دو سه نفر از فرزندان حسین‌بن علی علیهما السلام یا حسن بن علی علیهما السلام با چند تن یا نواده‌های خلفا یا همدستان آن‌ها، دلیل بر این نیست که آن‌ها در همه مسائل عقیدتی، فقهی و سیاسی با هم اشتراک نظر داشتند.

در عراق، ازدواج در میان خانواده‌های سنی و شیعی فراوان است، ولی هرگز این دلیل بر آن نیست که خانواده هر یک از زوجین، پذیرای عقیده دیگری شده است.

خلیفه سوم دارای همسری مسیحی به نام نائله بود، آیا این دلیل بر این است که عثمان مسیحی شده بود؟ «¹» 2. این ازدواج بر یک اصل قرآنی استوار بوده و آن این‌که ... وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی «²»

اگر نیاکان زوج و یا زوجه نسبت به خاندان رسالت بی مهری کرده و بر دخت گرامی پیامبر ستم روا داشته‌اند، دلیل نمی‌شود که نوه و نبیره‌های آنان در این جرم شریک باشند؛ زیرا هرکسی مسؤول اعمال خویش است.

گذشته از این، در پاسخ پرسش سوم گفتیم که: پیشوایان معصوم برای کاهش فشارها نام خلفا را روی برخی از فرزندان خود می‌گذاشتند و در برخی از موارد، ازدواج‌هایی انجام می‌گرفت که سپر فشار و بلا باشد. حاصل آن‌که نوع پیوندها را نمی‌توان دلیل بر وحدت عقیده گرفت. «³»