در بررسى پيشين يادآور شديم: دستيابى به يك تعريف جامع در باب آزادى كه با تمام جهان بينى هاى گوناگون سازگار باشد امرى مشكل و دشوار است. زيرا ديدگاه هاى مختلف درباره انسان، مانع از آن است كه به تعريف يكسانى در مورد آزادى، دست يابيم،ولى در عين حال مى توان آزادى را به گونه اى تعريف نمود كه با همه ديدگاه ها به نوعى سازگار باشد.
در فصل گذشته، آزادى را چنين تعريف كرديم: مساعد بودن شرايط براى شكوفايى استعدادها و رفع هر نوع مانع در راه پيشرفت فرد و جامعه.
اكنون تعريف هاى ديگر را مطرح مى كنيم:
1. نفى سلطه بيرونى.
اين تعريف، مشهورترين تعريف آزادى است كه مورد پذيرش مى باشد.
2. نبودن مانع خارجى كه از جنبش جلوگيرى مى كند.([1])
3. هر انسانى بتواند مصلحت خويش را به شيوه مورد نظر خود دنبال كند مشروط بر اين كه به مصالح ديگران آسيبى نرساند.([2])
4. فقدان موانع در راه تحقق آرزوهاى انسان.([3])
اكثر اين تعريف ها كه در مورد آزادى انجام گرفته است، از حدّ يك تعريف لغوى و به اصطلاح تعريف لفظى تجاوز نمى كند.
مثلاً تعريف نخست، كه معروف ترين تعريف براى آزادى است، بيشتر جنبه تعريف لغوى دارد و از دو نظر نارسا است:
1. نفى سلطه خارجى كاملاً جنبه سلبى دارد، و بايد جنبه ايجابى آزادى نيز در كنار آن گفته شود، فرض كنيد در جامعه اى زندگى مى كنيم كه سلطه خارجى در آن وجود ندارد و بر فرض وجود، نمى تواند در خواسته هاى ما اثر بگذارد، بالأخره بايد تحت عاملى زيست كنيم و از آن الهام بگيريم، و در غير اين صورت از زندگى فردى و اجتماعى باز مانده و در نيمه راه متوقف مى شويم.
چيزى كه مى تواند، جنبه ايجابى آن را بيان كند و اين است كه بگويم: «پس از نفى سلطه و جبر، به مقتضاى طبيعت خود عمل كنيم».
2. كاستى ديگرى در اين تعريف است كه بايد «عمل به مقتضاى طبيعت» از نظر حدّ، ارزيابى شود و براى آن حد و مرزى تعيين گردد، حدى كه در تعريف چهارم به آن اشاره شده است، يعنى مشروط بر اين كه به مصالح ديگران آسيبى نرساند.
تعريف دوم، در حالى كه به جنبه هاى سلبى (نبودن مانع خارجى) و ايجابى(از جنبش جلوگيرى نكند) اشاره مى كند، ولى دايره آزادى را به نهضت ها و جنبش هاى اجتماعى و سياسى اختصاص داده و از تبيين آزادى فردى چشم پوشيده است.
تعريف سوم هر چند جامع تر از دو تعريف نخست است، ولى از نظر ديگر كاستى دارد، زيرا ضرر نزدن به مصالح ديگران كافى در آزادى مطلوب نيست زيرا افزون بر آن، بايد بر سعادت فردى خويش ضرر نزند.
مثلاً تحريم مواد مخدر در تمام جامعه هاى الهى و الحادى از اين قيد سرچشمه مى گيرد، كه اين نوع آزادى بر مصالح فرد ضرر وارد مى سازد.
تعريف چهارم به نوعى به تعريف نخست بازگشت مى كند.
از آنجا كه تعريف نخست، معروف ترين تعريف، براى آزادى است، شايسته است پيرامون آن ، بحث بيشترى صورت گيرد.
تحليل تعريف مشهور آزادى
1. آزادى: رهايى از جبر غير و عمل به اقتضاى ماهيت و طبيعت خويش.
اين تعريف مركب از دو جزء است:
1. جزء سلبى.
2. جزء ايجابى.
جزء نخست ناظر به رفع موانع است كه نمى گذارد انسان به اقتضاى طبيعت خود عمل كند، و در حقيقت جلوى مقتضى را مى گيرد، و مانع از تأثير آن مى شود، غالباً اين «غير» همان حاكمان مستبد و فرمانروايان خودخواه هستند كه اراده خود را بر انسان تحميل كرده و انسان را از عمل به خواسته هاى طبيعى خود باز مى دارند.
در گذشته غالباً جبر غير به صورت حاكمان مستبد ترسيم مى شد امّا پس از پيوستگى جوامع و گسترش صنعت، عوامل«جبر آفرينِ» ديگرى نيز پديد آمدند، كه اختيار را از كف انسان ها مى ربايند و چه بسا انسان فكر مى كند كه آزادانه عمل مى كند امّا غافل از آن كه عواملى بى اختيار مانند رسانه ها و تبليغات گمراه كننده، فكر و انديشه سپس گزينش را در مغز او پديد مى آورند.
در انتخابات غرب كاملاً اين مسأله مشهود است، سرمايه داران بزرگ براى انتخاب شدن نمايندگان مورد نظر خود، از ابزارهاى گوناگونى حتى ستارگان سينما بهره گرفته و آنچنان جامعه را براى دادن رأى به منتخبان مورد نظر خود، آماده مى سازند كه حتّى خود رأى دهنده از عوامل جبر آفرين بى خبر مى باشد.
اكنون به جزء دوم برگرديم فرض كنيد از «جبر غير» آزاد شويم ولى نمى توان در يك حالت بى تفاوتى زيست طبعاً بايد به نقطه اى پناه برد و آن زندگى در پرتو اقتضاء طبيعت انسانى است.
نقطه مهم در تشخيص اقتضاى طبيعت وويژگى ذاتى اوست، در اينجا جهان بينى هاى مختلف به شدت در تشخيص مقتضاى طبيعت تأثيرگذارند.
انسان نهاد الهى دارد
در جهان بينى الهى بشر مخلوق جهان بالاست و قدرت عظيمى او را از عدم به وجود آورده، و هر نوع كمالى را از عقل و هوش، بينايى، و شنوايى به او داده و خوان نعمت طبيعت را، در برابر او گسترانيده است.
وابستگى او به جهان بالا دقيقترين وابستگى ها است كه نمى توان براى آن نظيرى در طبيعت جست، تنها مثالى كه مى تواند وابستگى انسان را به خدا به نوعى ترسيم كند وابستگى صور و مفاهيم ذهنى با نفس انسانى است زيرا اين صور و مفاهيم مخلوق ذهن بوده و نفس انسانى پس از يك رشته تمرينها، آنها را در صقع ذهن مى آفرينند، به گونه اى كه اگر رابطه مفاهيم و صور با نفس انسانى قطع شود، چيزى از آنها باقى نمى ماند.
انسان نيز شبيه اين رابطه را با خالق خود دارد كه هر لحظه از او وجود و هستى، نعمت و كمال دريافت مى كند، كه اگر انقطاعى رخ دهد در جانب انسان چيزى باقى نمى ماند.
در جهان بينى الهى طبيعت انسان يك طبيعت وابسته است، رابطه آن دو با هم، رابطه خالق و مخلوق است و هر چه دارد از آفريدگار خود دارد.
و به تعبير ديگر: او دارنده حقيقت خداگونه اى است كه به وجود او كاملاً وابستگى دارد.
از اين بيان سه چيز نتيجه مى گيريم:
1.از آنجا كه واقعيت خود، يك واقعيت وابستگى به مقام ربوبى است، خداخواهى، يعنى خودخواهى، و خدافراموشى يعنى خود فراموشى است برخلاف آنچه كه ماركس مى گفت:«خداخواهى، خود فراموشى است».
در اين جا، دو جهان بينى مطرح است، در جهان بينى الهى، واقعيت انسان، جدا از وجود خدا نبوده و به او قائم است قهراً هر چه به مركز كمال نزديك شود بر كمال خود مى افزايد، در حالى كه در جهان بينى الحادى، انسان يك موجود بريده از جهان غيب است و اصولاً جهان غيبى وجود ندارد كه انسان به او وابسته گردد.
از آنجا كه، غنى و بى نياز مطلق، و خواهان كمال مخلوق خود است، قهراً رقيب انسان و دشمن او نيست بلكه آفريدگار و مربى و توان بخش اوست و خواهان سعادت و سلامت و كمال او مى باشد.
و به ديگر سخن: مقام ربوبى و خدايى در عرض انسان و خواسته هاى او نيست بلكه مقام ربوبى بسان يك مربى دلسوز، معلم دل آگاه، خواسته هاى خو د را بر او املا كرده تا سعادت او را تضمين كند.
3. از آنجا كه انسان وابسته به جهان بالاست طبيعت او طبيعت دين سالارى و دين مدارى و وابستگى به خداى دانا و تواناست، هرگاه قوانينى از طريق پيامبران براى بشر وضع گردد و محدوديت هايى براى او در زندگى قائل شود نمى توان آن را «جبر غير» دانست، كه در عرض انسان مى باشد بلكه اين محدوديت لازمه وجود و چگونگى هستى اوست.
از اين بيان روشن مى شود كه آزادى با دين سالارى كاملاً همسو بوده و مقتضاى طبيعت انسان مى باشد، و اگر در آيين الهى تكاليف و بايد و نبايدهايى براى انسان وضع شود كه طبعاً ضامن سعادت و خوشبختى اوست، با آزادى خردورزانه او كاملاً همسو مى باشد او بايد آزادى انديشه و عمل را در چارچوب اين قوانين رعايت كند، آنگاه براى زندگى فردى و اجتماعى و سياسى برنامه ريزى نمايد.
براى اين كه همسويى آزادى با دين سالارى كاملاً روشن شود به بيان زير مى پردازيم.
آزادى و محدوديت در جامعه مدنى.
در «جامعه مدنى» انسان ها از روى آزادى دست به تأسيس نظامهاى اجتماعى مى زنند و حكومتى را با تمام شاخه هاى خود پديد مى آورند و مجلسى را براى قانون گذارى فراهم مى سازند كه تمام افراد آزادى خود را با اين قوانين تطبيق دهند.
تفاوت جامعه مدنى با دين سالارى در اين است كه اصول و كليات قوانين در جامعه دينى از جانب خداست در حالى كه جامعه مدنى مشروعيت خود و قوانين حاكم بر جامعه را از رأى مردم مى گيرد و در هر حال آزادى ها محدود مى شود و افراد متخلف مجازات مى گردند.
آزادى به معنى فارغ شدن از هر نوع قانون و حد و مرز، قابل پذيرش نيست بالأخره بشر در زندگى اجتماعى خود بى نياز از مقررات نيست زيرا در پرتو آن مقررات مى توان منافع جمعى را تأمين كرد.
پذيرفتن جامعه مدنى پذيرفتن قوانين و مقررات آن و در نتيجه محدوديت آزادى است.
اومانيسم يا انسان محورى
گروهى كه در غرب «خداخواهى» را با «اصالت انسان» در تضاد مى بينند پديد آورندگان مكتب اومانيسم هستند، از نظر جهان بينى الهى خداخواهى جزء خصيصه ذات انسان و لازمه اقتضاى طبيعت اوست در حالى كه در اين مكتب، اصالت از آن انسان بوده و كمال انسان در اين است كه خود سرنوشت خود را رقم بزند و از مقامى الهام نگيرد.
حقيقت اين است كه غرب پس از نفى عوالم طبيعى، در خود يك فقر معنوى عجيبى احساس كرد زيرا انكار خدا و تفسير جهان و انسان با قوانين خشك طبيعى، هر نوع عاطفه را از جامعه برچيد، و ارزش انسان با ارزش ماشين، يكسان گرديد، اين كار سبب شد كه او براى جبران عدم معنويت و عاطفه، اصلى به نام اصالت انسان را مطرح كند تا از خشكى و جمود زندگى بكاهد از اين جهت مكتبى به نام «اصالت انسان» پديد آمد كه اصالت را به مخلوق مى دهد و آن را از خالق سلب مى كند.
در حالى كه ميان اين دو اصالت كمترين تضادى نيست زيرا اين دو، رقيب هم و دشمن يكديگر نيستند كه بگوييم خدا يا انسان، بلكه انسان بر اثر پيوستگى به آن درياى نامتناهى از او مدد مى گيرد و سعى مى كند كه خود را به مركز كمال نزديك سازد، تعبير قرآن در اين مورد اين است :
(يا أيُّهَا الإِنْسانُ إِنّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه).
«اى انسان تو با تلاش و رنج به سوى پروردگارت مى روى و او را ملاقات خواهى كرد».
در حقيقت كمال انسان قطره اى است از آن دريا، و اگر به آن دريا بپيوندد ديگر قطره نيست، بلكه دريا است و در حد تعبير آن گوينده:
قطـره دريا است اگـر با دريـاست
ورنـه او قطـره و دريـا دريـا است
رنسانس در غرب هر چند نوآورى هايى در علوم طبيعى و فلكى پديد آورد، و قوانين پوشيده را آشكار ساخت ولى بر اثر غفلت از آموزه هاى الهى يك نوع انحطاط فكرى درباره شناخت انسان و ماوراى طبيعت به بار آورد كه هرگز قابل جبران نيست.
ارزش گذارى: خدا يا انسان
با توجه به اين كه خدا در مكتب الهى مربى آگاه و تواناست و خواهان كمال انسان مى باشد و هيچ فردى به خصوصيات مصنوع خود مانند صانع او آگاه نيست، او از زير و بم زندگى بشر و خواسته هاى درونى و برونى او آگاه است طبعاً ارزش گذارى او مطابق فطرت و كمال او خواهد بود ولى در اينجا برخى از غربيان كه تحت تأثير انتقام از كليسا قرار گرفته اصالت را به انسان مى دهند و مى گويند كمالِ مطلوبِ انسان آن است كه خود ارزش گذار باشد نه اين كه از ارزش هاى وضع شده ديگران تبعيت و اطاعت كند.
اين گروه اطاعت از خدا را با ميل به رهايى و آزادى و حتّى نيرومندى مغاير مى دانند.
ژان پل سارتر كه از پيشروان اين انديشه است مى گويد:
قول به آزادى انسان مستلزم اين است كه افراد بشر ملعبه خدايان يا هر قوه ديگرى ماسواى خود نيستند بلكه آزادى مطلق دارند و رها و مستقل و غير متعلق و غير مرتبطند و خلاصه به حال خويشند آينده به كلى باز و غير مسدود است، اگر خدايى بود كه همه چيز را مقدر مى كرد يا حتى همه چيز را مى دانست، آينده به ضرورت چنان مى بود كه خدا در علم قبلى خويش مى ديد. از اين رو، نفى خالقى عليم، شرط عقل و منطق حريت كامل انسان است.([4])
در نقد نظريه «سارتر» چهار نكته را يادآور مى شويم:
1. نظريه «سارتر» بسان كسى است كه قبلاً مدعى را تنظيم كرده و به دنبال دليل آن است و لذا به خاطر اثبات مدعاى خود همه اصول عقلى و فلسفى را ناديده مى گيرد، از آنجا كه او خواهان آزادى مطلق انسان است و كمال را در آزادى مطلق مى داند از اين جهت وابستگى انسان را به خدا نوعى ملعبه تلقى مى كند و در تصور خود با نفى آن به مقصود خود مى رسد.
2. با نفى خدا نيز آزادى مطلق انسان تأمين نمى شود، مسلّماً نه!زيرا خصوصيات وجودى او به گونه اى است كه تكويناً محدوديت آفرين است، او نمى تواند بدون وسيله در هوا بپرد، يا هر نوع غذا و شرابى را بخورد يا بنوشد، زيرا اين نوع آزادى به قيمت مرگ او منتهى مى شود، اگر اين نوع محدوديت هاى تكوينى با آزادى او سازگار است، محدوديت وابستگى او به خداى جهان نيز با آزادى او منافاتى نخواهد داشت و همگى از خصيصه وجود انسان سرچشمه مى گيرد، زيرا وجود امكانى او بدون علت، امكان پذير نيست.
3. سارتر تصور كرده علم پيشين خدا از انسان سلب آزادى مى كند، و به افعال بشر ضرورت و ناچارى مى بخشد، در حالى كه از نظر فلسفى اين نظريه منحط، كاملاً مردود است، بلكه خواهان آزادى در مقام عمل اين انديشه را مطرح مى كنند و مى گويند:
مى خوردن من حق ز ازل مى دانست *** گر مى نخورم علم خـدا جهـل بود
4. سارتر آزادى را هدف انديشيده در حالى كه آزادى وسيله رسيدن به كمال است، يك فيلسوف نبايد به خاطر حفظ وسيله، همه نوع اصول را زير پا نهد وبگويد نفى خالق عليم شرط عقل و منطق حريت كامل انسان است. ولى اگر آزادى مطلق هدف بود ناچار بايد وجود خدايى را كه در زندگى انسان محدوديت ايجاد مى كند نفى كنيم.
محدوديت هايى از روى عشق و رغبت
در عرفان اسلامى معرفت يك فرد موحد به پايه اى مى رسد كه به خداى خود عشق مىورزد و در سرتاپاى وجود خود جز خدا نمى ى ابد، و با كمال رغبت و فرورفتگى در محبت خدا، اعمال و وظايف خود را انجام مى دهد.
و به تعبير اميرمؤمنان(عليه السلام) كه مى فرمايد:
«ما عبدتُك خوفاً من نارِك، ولا طمعاً في جنّتك بل وجدتك أهلاً للعبادة».
«من تو را اى خدا به خاطر ترس از آتش و يا آز در بهشت نمى پرستم بلكه انگيزه من براى پرستش اين است كه تو را شايسته آن يافتم».
كشش اين نوع افراد به سوى خدا و فرمانبرى آنها كاملاً لذت بخش بوده و هرگز آن را با آزادى خود در تضاد نمى بينند.
كسانى كه بر اثر محدودنگرى، هستى را در چهارچوب ماده و انرژى منحصر كرده اند و هدف از وجود انسان را در لذت گرايى انديشيده اند براى آن نامحرمان، سخن گفتن از عشق به خدا و از عرفان اسلامى دور از بلاغت است.([5])
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . هابز ـ لويتان به نقل از آزادى و تربيت، ص 9.
[2] . جان استوارت ميل، درباره آزادى.
[3] . آنيرابرلين چهار مقاله در باب آزادى، ص 46.
[4] . ژان پل سارتر، نوشته كريسين موريس: ص 66، چاپ تهران، 1349.