نهی در عبادت بر چند قسم است که عبارتند از:

1) گاهی نهی به خود عبادت می ‌ خورد، یعنی اولاً وبالذات نهی متوجه خود عبادت می ‌ شود مانند«لا تصم یوم الفطر، لا تصم یوم عاشورا.

2)       گاهی نهی به جزء عبادت می خورد، ‌ مانند«لا تقرأ سور العزائم فی الصلوة»،نهی شده از اینکه سورۀ عزائم را در نماز بخوانیم چون دارای سجده است.

3)       گاهی نهی به شرط خارج از عبادت می خورد مانند نهی از تستر به حریر و ابریشم، و ما نند تستّر به جامۀ غصبی که نهی   به   شرط خورده،به بیان دیگر: ما سه چیز داریم: الف) مشروط که نماز باشد، ‌ ب) پارچه و لباس که اسمش ستر است، ج) سومی هم تستّر است یعنی آن حالتی که برای انسان در نماز بنام تستّر حاصل می ‌ شود و آنچه در نماز شرط است همان تستّر است که سومی است و شارع از تستر به حریر نهی کرده است.   

4)       گاهی نهی به وصف ملازم عبادت می خورد، مانند جهر در صلوات یومیه، جهر در صلوات یومیه وصف ملازم است،یعنی نمی ‌ شود قرائت باشد،اما جهری ‌ همراهش نباشد.

پس «جهر» وصف ملازم قرائت است و از آن جدا نمی ‌ شود.

5)       گاهی نهی به وصف غیر ملازم تعلق می گیرد، مانند ثوب غصبی و مکان غصبی، ‌ یعنی ثوب غصبی وصف غیر ملازم است، زیرا ممکن است ستری باشد، ‌ اما غصبی نباشد.  

6) گاهی نهی بالعرض و المجاز به عبادت می خورد، مثلا چون جزء و یا شرط عبادت حرام است، مجازا می گویند که عبادت هم منهی عنه است،که در حقیقت نهی به شرط، وصف وجزء خورده، ‌ ولی بالعرض و المجاز به خود عبادت هم نسبت می ‌ دهند و می ‌ گویند عبادت منهی عنه است، ‌ مانند«جری المیزاب» جیران مال آب است ولی مجازاً به میزاب و ناودان هم نسبت می ‌ دهند و می ‌ گویند:«جری المیزاب».در ما نحن فیه خود عبادت منهی نیست بلکه اجزاء وشرائط و یا صفاتش منهی عنه است، حکمی که مال جزء است، ‌ آن را بالعرض والمجاز به کل هم نسبت می ‌ دهند.

سؤال: از این اقسام ششگانه کدام یکی محل بحث واقعی است،یعنی مرحوم آخوند آن محل بحث واقعی قرار داده است؟

جواب: آنچه محل بحث واقعی   است همان مورد اول است و آن پنج تای دیگر جنبۀ مقدماتی دارد و لذا محقق خراسانی   بعد از آنکه آن پنج تای دیگر بحث می ‌ کند،آنگاه سراغ اولی می رود، این رو در انسان این پرسش ایجاد می ‌ شود که چرا ایشان اولی را عقب انداخته است؟ سرّ عقب انداختنش این است که اصلاً محل بحث در علم اصول همان اولی است و بقیه جنبۀ مقدماتی   و فقهی دارد.پس محل بحث همان اولی است که بعد از بررسی آن پنج تا، به تجزیه و تحلیل آن می ‌ پردازیم.

 قسم دوم این است که نهی به جزء بخورد، مثلاً   شارع می فرماید: «لا تقرأ سور العزائم فی الصلاة فإنّ السجود زیادة فی المکتوبة» سوره ‌ های عزایم را در نماز نخوانید زیرا اگر بخوانید باید سجده کنید و این سجده عملی را در نماز واجب اضافه می کند.

حال اگر کسی سور عزائم را در نماز خواند ولی به نیت جزئیت نخواند، آیا نمازش باطل است یا نه؟   (اگر به نیت جزئت بخواند یقینا نمازش باطل است.)

صاحب کفایه می گوید نمازش صحیح است و اگر فسادی باشد جنبۀ جانبی دارد و فقط در دو صورت است که نماز باطل می شود:

الف) به همین سوره اکتفاء کند و سورۀ دیگری نخواند، ‌ قهراً نمازش باطل است البته نه بخاطر قرائت سورۀ سجده دار، بلکه بدلیل اینکه یک جزء از نماز را که سوره است را نخوانده است.

ب) حال اگر این آدم واجب را انجام داد یعنی سورۀ دیگری را به نیت جزئیت خواند، باز هم یک مشکل دیگری پیدا می ‌ کند و آن«القران بین السورتین» است«لا قران بین السورتین» دو سوره را نباید در نماز خواند، منتها دو مورد استنثاء شده است،یکی ‌ سورۀ ضحی«والضحی والیل إذا سجی»دیگری سورۀ «ألم تر کیف فعل ربک باصحاب الفیل» در غیر این دو مورد«لا قران بین السورتین» و اگر هم نماز باطل باشد، ‌ نهی موجب بطلان ‌ نیست ‌ بلکه بطلان بخاطر این است که اگر سوۀ دیگری نخواند، ‌ واجب را انجام نداده واگر بخواند، قران بین سورتین است.

 بنابراین به نظر محقق خراسانی: النهی عن   الجزء «بما هو هو» موجب فساد عبادت نیست و اگر فسادی باشد جنبۀ جانبی دارد.

 ثم ان المحقق النائینی اورد علی المحقق الخراسانی بوجوه ثلاثة:

اشکال اول: اشکال اول نائینی این است که   ‌ نهی از جزء «بما هو هو» موجب فساد است زیرا شرع مقدس که می ‌ فرماید: «لا تقرأ سور العزائم فی الصلاة» معنایش این است که نماز نسبت به سور عزائم «بشرط لا» می باشد یعنی وقتی شارع می ‌ فرماید«لا تقرأ سور العزائم فی الصلاة» یعنی نمازی که واجب است، ‌ نسبت به سور عزائم «بشرط لا» است، یعنی «یجب أن لا یقترن بالصلاة سور العزائم» یعنی نباید   نماز با این سور عزائم همراه باشد و با خواندن سور عزائم نمازتان با این سور همراه می شود و با این کار «بشرط لا» را از بین بردید،پس واجب ناقص شد.در همان مرحلۀ اول خراب شد چون معنای نهی از جزء این است که این «کل» نسبت به سور عزائم جنبۀ «بشرط لا»ی دارد و معنایش این است که نماز را بخوان، اما بشرط اینکه سور عزائم نباشد و با خواندن سور عزائم، نمازتان با این سور همراه می شود و حال آنکه شرع فرموده که نماز را بدون این سور بخوان.به بیان دیگر امر، به نماز بدون این سور متعلق شده بود و حال آنکه شما نماز را همراه با این سور خواندید.

اشکال دوم: اشکال دوم محقق نائینی این است که با خواندن این سور در حقیقت در نماز چیزی را اضافه کردی. و اگر گفته شود که در صورتی در نماز زیادت صورت می گیرد که قصد جزئیت کند و حال آنکه این آدم قصد جزئیت نکرده است.

ایشان در پاسخ می ‌ فرماید: چیزهائی که شکل و صورت آنها مانند اجزاء نماز است،آنها قصد نمی ‌ خواهد یعنی چه انسان قصد بکند ویا قصد نکند، جزئیت صدق می ‌ کند و یقینا زیادت در نماز بحساب می آید و اگر نیت جزئیت هم نکند باز فایده ندارد. بله! در غیر اجزاء مشابه قصد جزئیت لازم است و تا انسان قصد قصد جزئت نکند،جزئیت صدق نمی ‌ کند مانند اینکه   شخص شعر سعدی را به قصد جزئیت بخواند و یا   دعائی را به قصد جزئیت بخواند،در این گونه موارد قصد جزئیت لازم است، اما اجزائی که هم سنخ و مشابه با اجزاء نماز است،چه انسان نسبت به خواندن آنها قصد جزئیت بکند وچه قصد جزئیت نکند، خود بخود جزء نماز می ‌ شود و زیادت صدق می ‌ کند.پس خواندن این سوره زیادی بحساب می ‌ آید،علاوه براینکه خود سجده هم زیادی است.

پس اگر انسان در نماز چیزی را زیاد کند که مغایر با نماز است، ‌ حتماً قصد جزئیت می ‌ خواهد و بدون آن جزئیت صدق نمی ‌ کند و در نتیجه زیادت در نماز بحساب نمی ‌ آید، ولی اگر چیزی های را که هم سنخ ومشابه با نماز است،آن را در نماز بیاورد زیادی محسوب می شود و جزئیت نسبت به آنها صدق می ‌ کند و در روایت داریم که«من زاد فی صلاته فعله الإعاده».  

اشکال سوم: اشکال سوم این است که ‌ این خودش یک نوع تکلم است و تکلم هم مبطل نماز است،یعنی تکلم به غیر مجاز در نماز مبطل است و در حدیث ابی بصیر آمده است: «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنْ تَكَلَّمْتَ أَوْ صَرَفْتَ وَجْهَكَ عَنِ الْقِبْلَةِ فَأَعِدِ الصَّلَاةَ»، ایشان(نائینی) می ‌ گوید: این حدیث و   امثال آن مطلق هستند و تمام تکلم ها را شامل می شوند چه تکلم به کلام آدمی باشد و چه غیر آن. قدر میتقنی که از این اطلاق خارج می باشد تکلم به قرآن مجاز است و این(سورۀ عزائم) قرآن مجاز نیست. از این رو تکلم به عزائم موجب بطلان نماز است.

متأسفانه هر سه   اشکال محقق نائینی قابل خدشه است، اما در مورد اشکال اول ایشان، امام در تهذیب گفته است: اگر شرع مقدس بگوید سور عزائم را در نماز نخوان، این از کجا دلالت دارد که نماز نسبت به «این سور» بشرط لا است. مثلا اگر بگویند که در حال   نماز به نامحرم نگاه نکن، آیا معنایش این است که نماز نسبت به نامحرم «بشرط لا» است؟

 در هر صورت ملازمه نیست بین حرمت وبین اینکه نماز نسبت به این «بشرط لا» باشد، چون این جهتش دلیل می ‌ خواهد.

بله! این در حال نماز حرام است و اما اینکه نماز نسبت به این «بشرط لا» است، ‌ این را ثابت نمی کند، زیرا ممکن است عمل مزبور حرام باشد ولی به نماز هم ضرر نزند، مانند نگاه به نامحرم در حال نماز که حرام است بدون اینکه ضرری به نماز بزند. بله! این احتمال هم هست که نماز نسبت به آنها به شرط لا باشد ولی این امر یقینی نیست، بلکه پنجاه در صد احتمال می ‌ دهیم که نماز نسبت به سور عزائم بشرط لا باشد.اما پنجاه در صد دیگر احتمال می ‌ رود که این گونه نباشد بلکه از قبیل نگاه به نامحرم در حال نماز باشد که حرام است ولی نماز نسبت به آن «بشرط» لا نیست.

اما   راجع به اشکال دوم ایشان می گوئیم: اینکه محقق نائینی گفت که اگر چیزی از سنخ نماز باشد در هر صورت زیادت است چه قصد جزئیت بکند و چه قصد جزئیت نکند.این کلام ایشان هم   کلام صحیحی نیست.چرا؟ زیرا ایشان(محقق نائینی) در حقیقت بین امور تکوینی و امور تشریعی خلط کرده است. در امور تکوینی حق با محقق نائینی است یعنی چه انسان قصد بکند وچه قصد نکند زیادی صدق می ‌ کند. مثلا هنگام درست کردن معجون اگر طبیب گفت ده مثقال شکر اضافه شود اگر شما دوازده مثقال بریزی،این زیادت است هرچند   این آدم قصد زیادت نکرده باشد، پس در تکوینیات حق با مرحوم نائینی است یعنی چه انسان قصد بکند و چه قصد نکند زیادی صدق می ‌ کند، ولی در مسائل قصدیه و تشریعیه، امر قائم به نیت وقصد شخص است ولذا اگر کسی سورۀ عزائم را به قصد جزئیت نخواند بلکه علاقه دارد که این سور را در این حالت بخواند،دراینجا نمی ‌ گویند که این آدم«زاد فی صلاته».

پس حتی اگر چیزی هم سنخ با اجزاء نماز باشد اگر فرد قصد جزئیت نکرده باشد زیادت در نماز حاصل نمی شود. و در حقیقت زیر بنای نماز با قصد شکل می گیرد.

 بله! در بعضی موارد دلیل خاص است، مانند اینکه انسان   در نماز به اشتباه رکنی را اضافه کند، نمازش باطل است هر چند قصد جزئیت هم نکند.چرا باطل است؟چون دلیل خاص داریم.

و اما در اشکال سوم که گفت این از قبیل تکلم است و تکلم هم حرام است ومبطل نماز.

پاسخش این است که فقط تکلم به کلام آدمی مانند شعر خواندن حرام است ولی تکلم به قرآن و کلام خداوند مبطل نیست.

اشکال اولش مرتفع شد، ‌ چون دلیلی نداریم که اگر چیزی حرام شد، ‌ حتماً واجب نسبت به آن «بشرط لا» است، بلکه پنجاه در صد ممکن است بشرط لا باشد، ‌ اما پنجاه در صد دیگر احتمال می ‌ رود که بشرط لا نباشد بلکه فقط حرام باشد مانند نگاه به نامحرم در حال نماز.

اما اینکه   گفت این زیادی است چه قصد بکند وچه قصد نکند، در پاسخ ایشان گفتیم که شما بین امور تکوینی و بین اموری تشریعی واعتباری خلط کردید،در امور تکوینی حق باشماست که انسان قصد بکند و چه قصد نکند زیادی تحقق پیدا نمی ‌ کند، ‌ ولی امور اعتباری مانند نماز قائم با قصد است و تا انسان قصد نکند زیادی محسوب نمی ‌ شود و جزئیت نسبت به آن صدق نمی ‌ کند.بله! ممکن است ین زیادی   از این   نظر حرام باشد که ماحی   و نابود کننده صورت صلاتی است.

اما اینکه در اشکال سومش گفت این تکلم است و تکلم هم در نماز حرام است، ‌ این فرمایش ایشان نیز فرمایش غیر صحی است،زیرا   تکلم به کلام آدمی حرام است نه   مطلق تکلم مانند قرآن خواند و ذکر گفتن.

اشکال دیگر بر محقق نائینی این است که ایشان از محور بحث خارج شده است زیرا محور بحث در آنجاست که نهی بر جزء آیا مبطل عبادت است یا نه؟ ولی ایشان این بحث اصولی را رها کرده و بحثی فقهیه را مطرح کرده است و آن اینکه خواندن سورۀ عزائم در نماز مبطل است یا نه و به بحث روایی تمسک کرده است و اطلاق روایات را معیار قرار داده، وحال آنکه بحث ما در مسئلۀ اصولی است که آیا نهی از جزء موجب فساد است یا موجب فساد نیست؟ ایشان این را رها کرده و سراغ چیز دیگری رفته است.

مرحوم آخوند فرمود که نهی   از جزء موجب فساد نیست، اما نهی از شرط خواهد گفت که موجب فساد است.حال این سؤال مطرح است که چرا   نهی از جزء موجب فساد نشد، اما نهی از شرط موجب فساد است؟مثلا شرع مقدس فرموده «لا تتستَّر بالحریر،أو لا تتستَّر بالذهب و الفضة فی الصلاة».

 چرا   نهی از شرط موجب فساد است؟

بعضی گفته ‌ اند که این مورد موجب فساد نیست،چون نهی از «ستر» است و نهی از «ستر» نهی از نماز نیست،خیلی مسئله را سطحی مطالعه کرده، و حال آنکه اگر انسان مسئله را دقیق مطالعه کند، از دو نظر نماز   باطل است:

اولاً: ما سه چیز داریم:

الف) نماز،‌ب) ستر که همان حریر باشد، ج) التستّر؛

نهی نه   به نماز خورده و نه به حریر، بلکه به تستّر خورده، چنانچه   قبلاً   بیان شد قید خارج است، اما تقید داخل است، نماز یک چیز است،حریر هم چیز دیگری است،آنکه در اینجا هست همان تستّر است، تستّر یک امر ذهنی نیست بلکه امر خارجی است یعنی همانطور که قید در خارج است، تقید هم در خارج است، شرع مقدس   نهی را   روی تستّر برده، با توجه به اینکه تستّر مبغوض است، شما چگونه می ‌ توانید با   مبغوض قصد قربت کنید؟! ولذا   در   اینجا معلوم می ‌ شود که چرا نهی از جزء موجب فساد نیست، اما نهی از شرط موجب فساد است،چون این قابل تکرر وقابل جبران نیست، یک چیز بیشتر نیست، شرع مقدس فرموده:«لا تتستّر بالحریر» این تستّر جزء نماز است واز واجبات نماز می ‌ باشد،«إذا صار حراما کان مبغوضاً فإذا کان مبغوضاً » قصد قربت از آن متمشی نمی ‌ شود.

 پس دلیل اول این شد که تستّر از واجبات است،وقتی حرام شد،می ‌ شود:«مبغوض».هنگامی ‌ که مبغوض شد، شیء مبغوض نمی ‌ تواند مقرِّب باشد و نمی ‌ توان گفت که: خدایا! من با تستّر حرام به تو تقرب می ‌‌ جویم. با   امر حرام چگونه انسان می ‌ تواند تقرب بجوید؟! - ما در اجتماع امر ونهی گفتیم که مشکل مرحوم بروجردی فقط قصد قربت بود و می ‌ فرمود قصد قربت متمشی نمی ‌ شود و الا از جهات دیگر مشکلی نداشت- این اشکال اول بود که بیان شد وگفتیم تستّر مبغوض است و حرام، و با شیء   حرام نمی ‌ توان تقرب جست، و از این رو کسی حق ندارد که آن را با جزء قیاس کند چون جزء قابل تکرار است و انسان می ‌ تواند به جای سورۀ «اخلاص» سورۀ دیگر بخواند،ولی تستّر یک چیز بیشتر نیست وقابل تکرار هم نیست یعنی این آدم از اول نماز تا آخر نماز لباس حریر پوشیده واین مبغوض است و حرام؛

ثانیاً: دلیل دوم این است که نماز با تستّر کاستی دارد، زیرا تستر حلال شرط نماز است و حال آنکه این تستّر حلال نیست بلکه حرام است، ‌ در دلیل اول روی این   جهت تکیه می ‌ کردیم که مبغوض نمی ‌ تواند مقرب باشد ولی در اینجا   روی آن جهت تکیه نمی ‌ کنیم بلکه روی این تکیه می ‌ کنیم که   شرع مقدس تستّر حلال خواسته،پس این شرط در این نماز نیست یعنی نماز این آدم جامع الأجزاء است،اماجامع الشرائط نیست،شرط مطلق تستّر نیست بلکه تستّر حلال شرط است، پس این نماز کاستی دارد و حال آنکه   بحث ما در نمازی است که کاستی نداشته باشد. «و هنا یعلم»   که نهی در جزء موجب فساد نشد، اما نهی در شرط موجب فساد شد، در آنجا من سوره را به حساب نمی ‌ آورم بلکه خوشم ‌ آمد فلذا خواندم   ولی بعداً می ‌ خواهم سورۀ دیگر بخوانم ولذا   در آنجا نه مبغوض می ‌ خواهد مقرب بشود و نه کاستی دارد، ‌ یعنی نه مبغوضیت است و نه کاستی؛ولی در اینجا هردو است یعنی   هم این   تستّر مبغوض است   و با مبغوض چگونه انسان می ‌ تواند با مبغوض   مقرب بشود و هم   کاستی دارد و فاقد شرط حلال است

بله! اگر شرط خارج از نماز باشد، مثلا با آب غصبی جامۀ نجس را آب کشیدیم و خشک شد و با آن نماز خواندیم، این اشکالی ندارد هر چند   طهارت ثوب بوسیلۀ   آب غصبی بوده، اما چون حرام در خارج از قلمرو نماز رخ داده   فلذا مشکلی در نماز ایجاد نمی کند. ما دو مشکل داشتیم، یکی اینکه مبغوض نمی ‌ تواند مقرب باشد، دیگر اینکه نباید کاستی   در نماز باشد، این در جای است که   همۀ خلاف کاری ‌ ها د راثناء نماز رخ دهد

‌ به عبارت بهتر! نکتۀ اصلی این است که نباید این خلاف شرطها در حین نماز صورت بگیرد. ولی اگر خلاف کاری   خارج از دایرۀ نماز باشد مشکلی ایجاد نمی کند، مثل اینکه انسان با آب غصبی جامۀ غصبی را تطهیر کند و با آن نماز بخواند، هر چند در اینجا تحصیل شرط(که طهارت ثوب باشد) با حرام انجام گرفته، ولی چون در خارج از دایرۀ نماز است فلذا هردو مشکل نیست.چرا؟ زیرا نمی توانیم بگوئیم که «مبغوض» مقرِّب نیست چون خارج از نماز است یعنی مبغوضیت ارتباطی با نماز ندارد و همچنین نمی ‌ توانیم بگوییم که نماز کاستی دارد   چون کمی و کاستی ندارد زیرا لباس طاهر است، بر خلاف آنجاکه می ‌ خواهیم با حریر و ابریشم (که برای مرد حرام است) تستّر کنیم، دراینجا هم تستر مبغوض است و چیزی مبغوض نمی ‌ تواند مقرِّب باشد، علاوه بر این، تستّر حلال   جزء نماز است، پس نماز شما کاستی دارد.   اما حرام جزء نماز نیست   چون خارج از نماز است از این رو در نماز کاستی ایجاد نمی شود. «فللبحث صلة» این بحث ادامه دارد که در جلسۀ آینده تکمیل خواهیم نمود.