بحث ما در  باب «تجری»  از نظر دلایل عقلی به پایان رسید  و نتیجه این شد که  «تجری» قبح فعلی ندارد، اما قبح فاعلی دارد ولی فعل « متجرّی به» که در واقع شرب الماء است  به همان حلیت خود باقی است .

حکم تجرّی از نظر آیات و روایات

کسانی که معتقدند بر اینکه «تجری» قبح فعلی دارد، برای مدعای خود با پنج آیه استدلال کرده اند:

١- آیة البداء ( و إن تبدوا ما فی انفسکم أو تخفوه یحاسبکم به الله فیغفر لمن یشاء و یعذّب من یشاء )[1] با این آیه استدلال شده بر اینکه قرآن می‌فرماید: آنچه که در دل دارید ، خواه آن را ظاهر کنید یا پنهان نمایید،خداوند شما به خاطر آن مورد محاسبه قرار می‌دهد ، نیت معصیت در یکی از دو قسم داخل است ، اگر معصیت را مرتکب بشوید  در اولی داخل است ، یعنی در «ان تبدوا ما فی انفسکم» . و اگر معصیت را انجام ندهید ، در قسم دوم  داخل است، یعنی در «أو تخفوه» و بنابراین در هر دو مورد محاسبه‌ی خداوند  قرار می‌گیریید.

 یلاحظ علیه

در استدلال به آیات قرآن ، باید ما قبل آیات ، در نظر گرفته شود، یعنی  سیاق «آیه» مورد مطالعه قرار گیرد، این آیه مربوط به مقام شهادت است ، کسی که شاهد یک واقعه و حادثه بوده ، خداوند می‌فرماید: شاهد نباید شهادتش را کتمان نماید . چون کتمان شهادت حرام است ، آیه‌ی قبل می فرماید : (ولا تکتموا الشهادة  و من یکتمها فانه آثم قلبه و الله بما تعملون علیم ) این آیه در مقام کتمان شهادت است ، کتمان شهادت از گناهان کبیره است . به دنبال این آیه  خداوند می‌فرماید: « و ان تبدوا ما فی انفسکم» یعنی اگر شهادت بدهید و کتمان نکنید (او تخفوه) یعنی کتمان شهادت کنید.

ابداء و کتمان . در این آیه مبارکه ، مربوط به آیه ماقبل است . یعنی راجع به اداء شهادت و کتمان شهادت است و هیچ ارتباطی با بحث تجری ندارد.

٢-  دومین آیه که با آن برای قبح فعلی تجری ، استدلال شده ، این آیه میباشد « ولا تقف ما لیس لک به علم ان السمع و البصر و الفؤاد کلّ اولئک کان عنه مسئولا»[2]؛ کلمه «لاتقف» از قفی یقفو می باشد ، نه از «وقف یقف» قفی ، یعنی پیروی کرد، یقفو پیروی میکند – و لا تقف یعنی پیروی نکن از چیزی که نسبت به آن علم نداری ، چرا ؟ (إنّ السمع و البصر و  الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولاً).

مستدل می گوید  از ابزار شناخت سه ابزار شناخت در این آیه آمده است:   الف) سمع، ب) بصر ، ج) فؤاد .

از این آیه مبارکه ، معلوم می شود که « فواد » هم مسئولیت دارد ، نیت معصیت هم جایگاهش فواد است،پس نیت معصیت جایگاهش،فواد است فؤاد هم همان قلب است و قرآن می فرماید: که چشم ، گوش و قلب مسئولند، یعنی گاهی پاداش می‌گیرند و گاهی کیفر می گیرند ، بنابراین نحوه استدلال با این آیه این شد که جایگاه  نیت معصیت  فؤاد است ، فواد هم مسئول است پس نیت معصیت هم بدون مسئولیت نیست، معلوم می‌شود که مسئولیتش کیفر است – مسلماً مسئولیتش کیفر است- .

یلاحظ علیه

 این آیه کبراء را بیان می کند  نه صغرا را ، این آیه می‌گوید «قلب» مسئولیت دارد ، این فراز از آیه ، مورد قبول ما نیز می باشد ، اما اینکه هر چه در قلب هست – و لو به نام نیة المعصیة – از آن هم سئوال می شود ، این مطلب از آیه ، استفاده نمی‌شود ، این آیه متذکر کبرا است ، یعنی قلیب و فؤاد بدون مسئولیت نیست ، فؤاد مسئولیت دارد، و اما هر چیزی که در فؤاد است از او هم سئوال می‌شود ، این از آیه به دست نمی آید ، نیة المعصیة ، جایگاهش قلب است.

بله! این را ما هم قبول داریم که «نیة المعصیه» جایگاهش قلب است، ولی دلیلی نداریم که از این صغری هم سئوال می‌شود و  مورد سئوال قرار می‌گیرد . احتمال می‌رود که مراد  کفر و ایمان است، یعنی از کفر و ایمان قلب سئوال می‌شود.                                                                   

3- آیة الإیمان، آیه سومی که استدلال شده بر قبح فعلی تجری ، این آیه می‌باشد (لا یؤاخذکم الله باللغو فی أیمانکم و لکن یؤاخذکم بما کسبت قلوبکم و الله غفور حلیم)[3].

 کیفیت استدلال این است که   خداوند به آنچه که دلهای شما کسب کرده مواخذه می‌کند، «نیة المعصیة» هم از چیزهایی است  که قلوب و دلهای شما آن را کسب کرده و خدا هم بشر را به خاطر «نیة المعصیة  مواخذه می‌کند.                                              

یلاحظ علیه

 این آیه در دو جای قرآن تکرار شده  و باید انسان در استدلال  به «آیات» ما قبل و ما بعد آیات را  هم  مورد مطالعه قرار دهد،‌ این آیه  در مورد قسم است و  می‌فرماید  «یمین و قسم» بر دو قسم می‌باشد:

الف: یمین و قسمی که بدون اراده و اختیار به زبان انسان جاری می‌شود، خداوند بر چنین یمین و  قسم  انسان را مواخذه نمی‌کند .                

ب: یمین و قسمی که از روی جدّ و با اراده  و اختیار ، آن را به زبان جاری نموده . آیه می‌فرماید : خدا شما را به سبب قسم‌‌های که از روی اراده و جد نبوده، مواخذه نمی‌کند ( لا یؤاخذکم الله باللغو فی ایمانکم)  اما خداوند شما را به سبب قسم‌های که از  روی جد و با اراده و اختیار از شما صادر شده، مورد مواخذه قرار می‌دهد فلذا این آیه مربوط به یمین و قسم است و هیچ گونه ارتباطی با مسئله تجری ندارد .

4-‌  آیه  چهارمی که بر  قبح فعلی تجری با  آن استدلال شده،  این آیه است : (ان الذین  یحبون أن تشیع الفاحشة فی الذین آمنوا لهم عذاب الیم فی الدنیا  و  الآخرة و الله یعلم و  أنتم لا تعلمون)[4].

 کسانی که می‌خواهند کار قبیح و زشت مانند: «  زنا  ، لواط و  ...» در میان مومنین  شیوع  پیدا  کند، اینها بدانند  که در روز قیامت  به  عذاب سخت و دردناکی گرفتار می‌شوند، خدا می‌داند ولی شما نمی‌دانید . 

کیفیت استدلال:

از این آیه معلوم  می‌شود که حب فاحشه و  دوست داشتن کارهای قبیح و زشت ، گناه محسوب می‌شود و نیة المعصیه  هم از اقسام حب الفاحشه می‌باشد. چون انسان وقتی نیت معصیت  می‌کند که از معصیت خوشش بیاید، پس «یة العصیان (که در تجری است)  تحت مقوله‌ی حب الفاحشه داخل است  و حب الفاحشه را  خداوند وعده عذاب داده است .

یلاحظ علیه

این آیه مرادش حب الفاحشه نیست، بلکه مرادش حب شیوع فاحشه است ، یعنی دوست دارد  که عمل قبیح و زشت  از قبیل زنا و لواط  فراگیر شود، و حب شیاع فاحشه از گناهان کبیره  است ولذا  فرق  زیاد  وجود دارد  میان حب فاحشه و  حب شیاع فاحشه، حب  فاحشه قائم با یک شخص است، اما حب شیاع فاحشه، قائم با  یک جماعت  است.

علاوه بر اینکه این آیه درباره‌ی عبد الله ابن ابی وارد  شده که نسبت زنا  به یکی از همسران پیغمبر داده بود و به دیگران  هم نقل می‌کرد، یعنی علاوه بر نیت، عمل هم کرد. به این معنا  که این نسبت دروغ را به  دیگران هم عملاً نقل می‌کرد .

پس اولاً: این آیه  مربوط است به حب شیاع فاحشه  نه حب الفاحشه .

و ثانیاً : این شخص نیتش همراه با عمل بوده، ظاهراً  مراد  در این آیه قذف است و قذف هم یکی از گناهان است و خود شیوع قذف و اینکه کسی دوست داشته باشد بر اینکه قذف در جامعع  شیوع پیدا کند، از گناهان است ولذا هیچ ربطی به« نیة المعصیة» ندارد  .

٥-  آیه پنجم که برای قبح فعلی  تجری با آن استدلال شده است، این آیه می‌باشد : (تلک الدّار الآخرة نجعلها للذین لا یریدون علواً فی الارض و لا فساداً  و  العاقبة للمتقین)[5]. 

کیفیت استدلال: این سرای آخرت را تنها برای کسانی قرار می‌دهیم که اراده برتری جوئی در زمین و فساد را ندارند، ولی آدم «متجری» اراده‌ی فساد را کرده.

یلاحظ علیه

این آیه راجع به قارون است،  چون قبل از این آیه، آیه دیگری است که می‌فرماید: (و أصبح الذین تمنّوا مکانه بالأمس یقولون ویکأنّ الله یبسط الرزق لمن یشاء من عباده و یقدر لو لا أن منّ الله علینا  لخسف بنا و یکأنّه لا یفلح الکافرون).

بنابراین،‌این  آیه شریفه  مربوط به  قارون است و خداوند قارون را معرفی می‌کند، علو و فساد در آیه‌ی مورد  استدلال،  مربوط به قارون است و قارون علاوه بر «نیة المعصیة» خودِ معصیت را نیز مرتکب می‌شد،یعنی  این آیه با آیه‌ی ٧٦سورۀ « قصص» تفسیر می شود. چطور؟ ‌چون آیه ٧٦ می‌فرماید:

(إنّ قارون کان من قوم موسی فبغی علیهم)

آیه‌ی ٨٣ می‌فرماید:

( تلک الدّار الآخرة نجعلها للذین لا یریدون علواً فی الارض و لا فساداً و العاقبة للمتقین)  فلذا این آیه‌ی مبارکه، هیچ گونه ارتباطی با تجری و نیة المعصیه ندارد .