بحث ما در جمله‌ي(ولاينقض اليقين بالشك, قام فأضاف اليها أخري ولاشيئ عليه ولاينقض اليقين بالشك) كه در صحيحه‌ سوم زراره آمده, مي‌باشد, چنانچه قبلاً بيان شد جمله‌ي‌(ولاينقض اليقين بالشك) دو تفسير دارد, وما هنوز در تفسير اولش هستيم, تفسير اول اين است كه مراد از اين يقين, يقين به عدم اتيان است( عدم الاتيان بالاكثر), من وارد نماز شدم, چهارمي رانياوردم بود, يعني شك دارم كه آيا ركعت چهارمي را آوردم يا نياوردم؟ لاينقض اليقين بعدم الاتيان بالشك في الاتيان, اين تفسير اول است كه منطبق براستصحاب است, بر تفسير اول, چهار اشكال شده بود و ما از ميان چهار اشكال, فقط اشكال اول را با سه جوابي كه از اشكال اول داده شده بود خوانديم و گفتيم اين روايت با مذهب اماميه, مطابق نيست, چون مذهب اماميه اين است كه ركعت مشكوكه را جداگانه بخوانيم, ولي اگر در اينجا استصحاب را جاري كنيم,معناي استصحاب, متصل خواندن است,خصوصاً كلمه‌ي( أضاف) و كلمه‌ي(نقض) كه ظهور در اتصال دارد, پس سه چيز با مذهب اماميه مطابق نيست,اولاً: لازمه‌ي استصحاب در اينجا اتصال است, ثانيا: لازمه(أضاف) هم اتصال است, ثالثاً: لازمه‌ي( نقض) هم اتصال است, و اتصال هم با مذهب اماميه موافق نيست, سه جواب از اشكال اول گفتيم, جواب اول مال محقق خراساني بود كه مي‌گفت: مقتضاي استصحاب, اتصال نيست, بلكه مقتضاي استصحاب اين است كه نياوردي, پس بياور, اما اينكه چگونه بياورد؟ كيفيت آوردنش از استصحاب در نمي‌آيد, استصحاب مي‌گويد سابقاً نياورده بودي,الآن هم بگو كه: نياوردم, لازمه استصحاب, عدم الاتيان است, اما اينكه در مقام جبران و آوردن, متصلاً بياوريم يا منفصلاً,اين از استصحاب فهميده نمي‌شود, بلكه تابع دليل خارجي است, بله! قبول دارم كه ظاهر كلمه‌ي(نقض), اتصال است, يعني اطلاق( نقض), اتصال است, اما استصحاب, اعم است از اينكه متصل آورده شود, يا منفصل.؟ كيفيتش از استصحاب فهميده نمي‌شود. مرحوم نائيني فرمود كه هم اطلاق نقض و هم اطلاق استصحاب,اتصال است, منتها اين اطلاق رابوسيله ادله ديگر قيچي مي‌كنيم, جواب سومي كه در اين مورد گفته شد, جواب شيخ انصاري بود,ايشان فرمود كه اين روايت تقيه در كبرا نيست, اما تقيه در تطبيق كبرا بر صغراست.

ب) اشكال دوم اين كه اگر اين حديث را حمل بر استصحاب كنيم, لازم مي‌آيد كه بين جمل, تفكيك قائل بشويم, يعني گاهي بگوييم يقين و شك, اراده كنيم حالت نفساني را, لاينقض اليقين بالشك, يعني لاينقض,آن يقيني را كه از صفات نفسانيه است, باشك كه از صفات نفسانيه است,ولي بعداً كه مي‌گويد (لايخلط اليقين بالشك), مراد از يقين و شك, حالت نفسانيه نيست, بلكه مراد در آنجا از يقين و شك, الركعه المتيقنه و الركعه المشكوكه است, يعني مراد اين است كه ركعت متيقنه را با ركعت مشكوك قاطي نكن, يعني نماز احتياط را جدا از اين نماز بخوان, پس در اين حديث كه يقين و شك گفته شده, تارتاً مراد از آن دوتا, همان حالت نفسانيه است, يعني هم يقين صفت نفساني است و هم شك صفت نفساني مي‌باشد, اين يقين را با شك نشكن, يعني يقين به عدم اتيان اكثر را با شك نشكن, بعداً كه جمله‌ي‌هاي ديگر مي‌آيد, مراد ازيقين و شك, يقين و شك نفساني نيست, ولايخلط اليقين بالشك, آنجا مراد از يقين و شك, يقين و شك نفساني نيست, بلكه مراد ركعت متيقنه و ركعت مشكوكه است, پس اگر جمله اول را حمل بر استصحاب كنيم, تارتاً بايد يقين وشك را به معناي صفت نفساني بگيريم و گاهي هم به معناي ركعت متيقنه و ركعت مشكوكه بگيريم.

يلاحظ عليه:

انسان در ابتدا بايد موقف امام( ع) را بشناسد, آنگاه اشكال نمايد,امام(علي الظاهر) در يك مجلسي است, زراره هم سئوال مي‌كند, ظاهراً در اين مجلس,اهل خلاف هم بوده‌‌اند, وآنها اصرار دارند كه نماز احتياط بايد متصلاً خوانده بشود, امام(ع) مي‌خواهد هم اصل مسئله را بگويد كه بايد نماز احتياط بخوانيد, وهم مي‌خواهد بفرمايد كه نماز احتياط را با نماز اصلي مخلوط نكن, پس امام(ع) مي‌خواهد اين دوتا را بگويد, آنهم پيداست كه در لفافه مي‌خواهد صحبت كند, خيلي باز نمي‌خواهد صحبت كند, فلذا ناچار است كه گاهي يقين و شك بگويد, و اراده كند صفات نفساني را, چون مي‌خواهد اولي را بگويد, اولي كدام است؟ ايها المكلف! نماز احتياط واجب است, يقين به عدم اتيان را با شك در اتيان, نشكن, ناچار است اين را بگويد, اين جمله رافرموده, از طرف ديگر هم مي‌خواهد به زراره و امثال زراره بفرمايد كه نماز احتياط را بايد جدا از نماز اصلي بخوانيد, ناچار است كه بگويد: ولايخلط اليقين بالشك, لايخلط الركعه المتيقنه بالركعه المشكوكه, بنابراين, بايد موقف متكلم را در نظر بگيريم, سپس اشكال كنيم, متكلم مثل ما آزاد نبوده, تا صاف صحبت كند, بلكه بالفافه صحبت مي‌كند, زراره هم اهل دل است , فلذا مي‌فهمد كه امام چه مي‌فرمايد, يعني هم مي‌فهمد كه بايد مشكوكه راآورد, يعني يقين به عدم را نبايد با شك در آوردن شكست, هم مي‌فهمد كه اينها متصل نشود.

ج) اشكال سوم بر تفسير اول اين است كه اين روايت, فقط باب شكوك است, معلوم مي‌شود كه درباب شكوك, استصحاب حجت است,يعني اگر بين دو و چهار شك كرديم, بايد بگوييم كه دوتاي مشكوك را نياوردي, يا اگر ميان سه و چهار شك كرديم, بايد بگوييم كه آن چهارمي را نياورديم فلذا اين روايت فقط در يك مورد خاص حجت است كه باب شكوك باشد, وحال آنكه شما مي‌خواهيد با اين روايت يك استصحاب درست كنيد, كه از اول فقه تا آخر فقه(ازاول طهارت تا آخر ديات) حجت باشد

يلاحظ عليه:

من از اين اشكال, يك جواب دارم, بعضي يك جواب ديگر دارند, بعضي مي‌گويند اگر اينها(افعال) را معلوم بخوانيم, حق باشماست, يعني مخصوص باب شكوك مي‌شود, اما اگر مجهول بخوانيم, مخصوص باب شكوك نخواهد شد, عبارت روايت اين است: (ولاينقض اليقين بالشك), مي‌گويد اگر معلوم بخوانيم, الف و لام(اليقين) اشاره مي‌شود به يقين سابق, يقين سابق همان يقين باب شكوك است, اما اگر ( لاينقض اليقين) را مجهول بخوانيم, اين ديگر اشاره به يقين پيشين و سابق نيست,بلكه اشاره به مطلق يقين است, فرق بگذاريم بين صيغه معلوم و بين صيغه مجهول, اگر صيغه معلوم باشد, الف ولام اليقين, اشاره به يقين سابق است, يعني يقيني كه مربوط است به باب شكوك(الف ولام عهد ذكري خواهد بود). اما اگر با صيغه مجهول بخوانيم, الف ولام مي‌شود الف ولام جنس, ومعنايش اين مي‌شود كه طبيعت يقين را نبايد با طبيعت شك, شكست, دراولي الف ولام, الف ولام عهد است, اما اگر مجهول بخوانيم, الف ولام, الف ولام جنس خواهد بود.

جواب استاد: جواب ما اين است كه چه معلوم بخوانيم و چه مجهول, عرف مي‌فهمد كه باب شكوك مدخليت ندارد, اين قدرت ارزش, مال باب شكوك نيست, بلكه اين قدرت ارزش,مال خود يقين و شك است, حضرت امام خميني مي‌فرمود كه يقين همانند سنگ است, شك هم مانند پنبه است, پنبه, سنگ را نمي‌شكند, از اين روايت پيداست كه خواه معلوم بخوانيم و خواه مجهول,اين اثر واين قدرت, قدرت باب شكوك نيست,بلكه اين اثر, ناشي از قدرت يقين وضعف شك است, به عبارت ديگر يك ارتكاز عرفي است در زندگي,نه بناي عقلاء, يعني هميشه بشر بر يقين سابق عمل مي‌كند و به شك اعتنا نمي‌كنند.

ج) اشكال رابع بر تفسير اول اين است كه استصحاب در اينجا مثبت است, اصل مثبت اين است كه بين اثر شرعي و بين مستصحب, يك امر عقلي ويا عادي كه اثر شرعي نيستند, واسطه باشد. مثلاً كسي نذر كرده كه هر موقع پسرش ريش در بياورد, درهمي در راه خدا بدهد, حالا پسرش در جبهه رفته, نمي‌داند كه زنده است يا زنده نيست, اگر زنده باشد, حتماً ريش در آورده؟ استصحاب حيات مي‌كند, لازمه عقلي آن,نبات لحيه است, لازمه نبات لحيه هم صدق دادن يك درهم در راه خدااست, پس اصل مثبت اين است كه بين اثر شرعي وبين مستصحب يك امر عقلي و يك امر عادي و عرفي متوسط بشود كه از لوازم مستصحب بشود, در مانحن فيه چنين است, چون شما مي‌خواهيد ثابت كنيد كه بايد, تشهد بخواني و سلام بگوئي, بايد اين لوازم را انجام بدهي, مستصحب شما چيست؟ مستصحب اين است كه ركعت چهارم را نياوردي, لازمه‌اش اين نيست كه پس بايد تشهد سلام را بخواند, مگر با يك لازمه‌ي عقلي, من ركعت چهارم را نياوردم, لازمه‌ي عقليش اين است كه (ما بيدي هي الركعه الرابعه), اثر شرعيش اين است كه پس تشهد و سلام را بخوان( اقرأ التشهد, و اقرأ السلام)فلذا بين المستصحب( عدم الاتيان بالاكثر) و بين الاثر الشرعي( التشهد والتسليم) اثر عقلي و لازم عقلي, يعني عقل مي‌گويد كه اگر اكثر را نياوردم, فمابيدي, يعني آنچه الآن مي‌خوانم,فهذه ركعه رابعه, پس برو, تشهد و سلام را هم بخوان, به اين مي‌گويند اصل مثبت, مستصحب,عدم الاتيان بالاكثر است, لازمه عقلي آن, مابيدي ركعه رابعه است, اثر شرعي ركعت رابعه اين است كه پس تشهد و تسليم را هم بخوان.

يلاحظ عليه:

مرحوم شيخ انصاري جواب اين رادر رسائل فرموده و آن اين است كه در جاي كه واسطه خفي باشد, بگونه‌ي كه عرف به اين واسطه متوجه نشود, اثر آن لازم عقلي را برمستصحب ثابت مي‌كنيم, مانحن فيه از اين قبيل است, يعني شما كه (عدم الاتيان بالاكثر, عدم الاتيان بالمشكوك) را استصحاب مي‌كنيد,پس آوردن مشكوك (آوردن تشهد و سلام), كأنّه از آثار نياوردن اكثر است,يعني اگر اكثر رانياوردي, پس بلند شو و اكثر را بياور,فلذا متوجه نمي‌شود كه اين اثر شرعي كه وجوب تشهد است, اين از آثار عدم الاتيان نيست, بلكه از آثار (أنّما بيدي هي الركعه الرابعه) است, بنابراين, خيلي از جاها در روايات آمده است كه اصل مثبت است, وحال آنكه فقها و روايات با او موافق هستند,پس سه مطلب را جدا كنيد:

الف) المستصحب عدم الاتيان بالاكثر.

ب) لازمه عقلي آن كون ما بيدي هي الركعه الرابعه.

ج) اثر شرعي آن, وجوب التشهد و التسليم.

التفسير الثاني:

لقوله لاينقض اليقين بالشك. اين تفسير دوم, مال شيخ انصاري و ديگران است, اينها مي‌گويند كه اصلاً معناي لاتنقض اليقين بالشك در اين روايت, اين نيست, ما تا كنون( اليقين) را به (اليقين بعدم الاتيان) معني مي‌كرديم, اما تفسير دوم مي‌گويد: المراد من اليقين, اليقين بالبرائه, تفسير اولي مي‌گفت: (اليقين بعدم الاتيان), اما تفسير دوم مي‌گويد: (اليقين بالبرائه الذي هو قاعده كليه في باب الشكوك), پس تا كنون مي‌گفتيم لاتنقض اليقين بالشك, يعني لاتنقض اليقين بعدم الاتيان, بالشك في الاتيان, اما تفسير دوم مي‌گويد كه اين گونه نيست, بلكه مراد چيزديگري است, آن اين است كه ميان ما و اهل سنت در باب شكوك اختلاف است,اهل سنت معتقدند كه اگر كسي ميان سه وچهار شك كرد,بايد بنا را بر اقل بگذارد, ركعت چهارم را هم متصلاً بخواند, برخلاف ما كه مي‌گوييم بنا را بر اكثر بگذارد,اما آنها مي‌گويند كه بنا را بر اقل بگذار, ما بنا را بر اكثر مي‌گذاريم و مفصولاً مي‌خوانيم,آنها بنا را بر اقل مي‌گذارند و متصلاً مي‌خوانند. ائمه(ع) براي ما ضابطه بيان مي‌كنند و مي‌فرمايند: شما در باب شكوك عمل به يقين كنيد, تا يقين به برائت پيدا نماييد, يقين به برائت كي حاصل مي‌شود؟ در صورتي كه منفصل بخواني,اما اگر متصلاً بخواني ممكن است در واقع, چهار ركعت خوانده بودي, اين مي‌شود ركعت پنجم, مي‌شود زياده الركن, (الركوع ركن, السجدتان ركنان) فلذا يقين به برائت پيدا نمي‌كني, بر خلاف اينكه منفصلاً بخواني, در منفصلاً اگر در واقع نماز را كامل و تمام خوانده بوديد- فهو المطلوب-, اما اگر در واقع ناقص خوانده بوديد, اين يكي جاي او را مي‌گيرد, منتها يك سلام و تشهد اضافه دارد, غير از سلام و تشهد اضافه‌اي ندارد, مثلاً سر از سجده سوم برداشتم, شك كردم كه آيا سه ركعت خواندم يا چهار ركعت؟ اهل سنت مي‌گويند كه بنا را بر اقل بگذار و بگو اين ركعت سوم است فلذا(بدون اينكه تشهد و سلام را خوانده باشيد) بلند شويد, ويك ركعت ديگر هم بخوانيد متصلاً.

ولي ما مي‌گوييم كه يقين به برائت پيدانكرده, اگر اين ركعت سوم بود, خواندن يك ركعت ديگر خوب است, اما اگر اين ركعت چهارم بود, اين زيادي در اركان است, بر خلاف طريقه اهل بيت, آنان مي‌فرمايند كه اگر سر از سجده سوم برداشتيد و شك كرديد كه اين ركعت سوم است يا چهارم, بنا را بر اكثر بگذاريد و بگوييد كه اين ركعت چهارم است فلذا نماز را تمام كن, بعداً يك ركعت جداگانه و منفصلاً بجاي بياور, اگر اين در واقع, ركعت چهارم بوده – فهو المطلوب- كه چهار بوده, اما اگر ركعت سوم بوده, شما يك ركعت كه بعداً منفصلاً مي‌خوانيد, چيزي كه در اينجا از شما سرزده يك تشهد و سلام اضافي است( وهو امر اهون), اضافه كردن يك تشهد و يك سلام آسان تر است از اينكه دو ركن اضافه بشود بنام ركوع و دو سجده, يعني اگر عملي را انجام بدهيم كه احتمال دارد دو ركن در آن اضافه باشد, يا عملي را انجام بدهيم كه يك احتمال دارد كه تشهد وسلام اضافه بشود, كدام يكي آسان تر است؟ مسلَّماً كه دومي اهون و آسان تر از اولي است, لاتنقض اليقين, يعني لاتنقض اليقين بالبرائه, در واقع اين روايت مي‌خواهد كيفيت نماز احتياط را براي ما تعليم كند, اين آدم, اين تفسير را از كجا در آورده كه مي‌گويد: مراد از يقين, يقين بعدم اتيان نيست, بلكه يقين به برائت است؟ مي‌گويد كه دو روايت داريم كه در آن دو روايت,يقين به معناي يقين به برائت است, نه يقين باب استصحاب, آن دو روايت عبارت است از :

1- موثقه اسحاق بن عمار, قال: ((قال لي ابوالحسن الاول- امام موسي بن جعفر(عليه السلام): اذا شككت فابن علي اليقين)), يعني چه فابن علي اليقين؟(1) اگر بگوييم كه فابن علي اليقين, يعني فابن علي الاقل, اين كه عين اهل سنت مي‌شود, پس معناي اذا شككت فابن علي اليقين, يعني بنا را بر چيزي بگذار كه يقين به برائت پيداكني, مراد از اين يقين, ركعت متيقن نيست, چون اين خلاف مذهب اماميه است, در مذهب ما, بنا بر اقل نيست, بلكه بنا بر اكثر است. ويقين اقل است فلذا نا چاريم كه بگوييم كه مراد از اين يقين, يقين به برائت است, يعني كاري كن كه سرفراز باشي, خدايا! اين سوم و چهارم,اگر در واقع ركعت چهارم بود كه هيچ! اما اگر سوم بود, من يك تشهد وسلامي را در ركعت اضافه كردم, ركعت چهارم را اضافه كردم, يقين به برائت.( قلت هذا اصل؟ قال: نعم).

2- موثقه عماربن موسي الساباطي- اينها را مخلوط نكنيد, اسحاق,فرزند عمار است,اين عمار پدر آن اسحاق است, خانواده فطحي هستند در عراق -, عن ابي عبد الله(عليه السلام):ألا أعلمك شيئاً اذا فعلته ثم ذكرت انّك أتممت او نقصت لم يكن عليك شيئ, يعني مايل هستي كه يك قاعده به تو ياد بدهم كه اگر كم ويا زياد كردي بدون اشكال باشد؟ قلت بلي! قال: اذا سهوت فابن علي الاكثر,- در اولي مي‌گفت: فابن علي الاكثر- فاذا فرغت و سلمت, قم فصلِّ ما ظننت, أنّك نقصت و إن كنت قد أتممت, اگر آن ركعت سوم يا چهارم بود, لم يكن عليك في هذه شيئ, وان ذكرت انّك كنت نقضت, اگر سه بودي كان ما صليت تمام ما نقصت.(2)

بگوييم كه مراد از اين لاتنقض اليقين, اي زراره يقين به برائت را كه در طريقه مذهب شيعه است, با شك در برائت كه در مذهب مخالف است نشكن, حديث را اينگونه معني كنيم,

يلاحظ عليه:

روايت اولي ظاهراً ارتباطي به باب شكوك ندارد,( اذا شككت فابن علي اليقين), يعني ندارد كه اذا شككت في الصلاه, دومي چرا, يعني ارتباطي به باب شكوك دارد, ولي اولي ارتباطي به باب شكوك ندارد. بله! اولي را مي‌توانيم از ادله استصحاب بگيريم, يعني اذاشككت فابن علي المتيقن, يعني اين استصحاب را مي‌خواهد بگويد, نه اينكه اذا شككت في باب الصلوه فابن علي اليقين,يعني بنا را بر چيزي بگذار كه يقين به برائت پيدا كني.

@@1. الوسائل، ج 5, با ب8, از ابواب خلل, ح2.

2. الوسائل، ج 5, با ب8, از ابواب خلل,ح4 .@@