دسترسی سریع به درس
درس چهارشنبه 29/08/92
حجيت ظواهر قرآن [1]
گفتيم ظواهر
قطعي الدلاله مي باشند. با اين حال مشهور قائل شده اند که ظواهر
ظني الدلاله مي باشد ولي در عين حال حجّت مي باشد.
در ميان مشهور گروهي از اخباري ها معتقدند ظواهر هرچند حجّت
هستند ولي ظواهر قرآن حجّت نمي باشد مگر اينکه معصوم قرآن را
تفسير کند در آن موقع تفسير معصوم حجّت است نه ظاهر قرآن.
اکنون اين
نظريه را مورد بحث و بررسي قرار مي دهيم.
ابتدا بايد محل
نزاع را روشن مي کنيم. به نظر ما در قرآن اگر عام و يا
مطلقي وجود دار بايد ابتدا از مخصص و مقيد فحص کنيم هکذا
قرائن متصله و قرائن حاليه آيات را وارسي کنيم.
وقتي تمام اينها را بررسي کرديم مي
گوييم ظواهر قرآن حجّت است و ديگر نيازي به ورود
تفسير از ناحيه ي معصوم نيست. البته اگر
تفسيري از ناحيه ي معصوم برسد آن هم حجّت مي باشد
فنقول:
يدل
علي حجية ظواهر القرآن امور:
الامر الاول: حديث
الثقلين.
ثِقل در لغت به
معناي سنگيني است ولي ثَقَل به معناي شيء
گرانبها است و بنا بر اين حديث ثقلين به معناي
حديثي است که مربوط به دو شيء گرانبها مي باشد.
اين حديث
متواتر است. آيت الله بروجردي در ابتداي جلد اول کتاب جامع
احاديث الشيعه اسناد اين روايت را مفصلا آورده است.
بر اساس اين
حديث، هم کتاب حجّت است و هم عترت. اگر مطابق قول اخباري ها عمل
کنيم حجّت فقط يک چيز است که همان قول معصوم مي باشد.
عترت همان سنت پيامبر اکرم (ص) است زيرا هرآنچه عترتي مي
گويد ريشه اش به سخنان پيامبر اکرم (ص) بر مي گردد.
مير حامد
حسين در کتاب خود به نام عبقات الانوار در شش جلد اسانيد اين
حديث را ذکر کرده است. کمتر حديثي است که از نظر تواتر به
پاي اين حديث برسد و شايد بعد از حديث غدير،
حديث مزبور از متواترترين احاديث باشد.
الامر
الثاني:
الروايات التعليمية [2]
ائمه با يک رشته
از آيات بر احکام شرعيه استدلال کرده اند و در استدلال در قالب
تعليم و نشان دادن راه سخن گفته اند. به اين معنا که اصحابِ آنها هم
همين روش را اتخاذ کنند.
اگر آيات، حجّت
نبود حضرت نمي بايست استدلال به آيات را به عنوان تعليم
به ديگران ياد دهد.
به مواردي از
اين روايات اشاره مي کنيم. البته شيخ در رسائل
بخشي از اين روايات را نقل کرده است.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ
بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع أَ لَا تُخْبِرُنِي مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ
وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَيْنِ وَ ذَكَرَ
الْحَدِيثَ إِلَى أَنْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع ثُمَّ فَصَّلَ بَيْنَ الْكَلَامِ
فَقَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ فَعَرَفْنَا حِينَ قَالَ بِرُؤُسِكُمْ أَنَّ
الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَكَانِ الْبَاء.[3]
زراه در اين
روايت از امام عليه السلام نمي خواهد که تعبدا حکم وجوب مسح بعض
سر را بيان کند بلکه وجه آن را مي پرسد و امام عليه السلام هم
او را به ظاهر قرآن ارجاع مي دهد و مي فرمايد: در (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ) باء براي
تبعيض است.
البته بعضي از
مفسرين عرب باء را به معناي الصاق مي گيرند مانند مررت
بزيد. اين تفسير اشتباه است زيرا مررت لازم است ولي
(امسحوا) متعدي مي باشد.
مُحَمَّدُ بْنُ
الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ
عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ
قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَثَرْتُ
فَانْقَطَعَ ظُفُرِي فَجَعَلْتُ عَلَى إِصْبَعِي مَرَارَةً فَكَيْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ
قَالَ يُعْرَفُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ
اللَّهُ تَعَالَى ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ امْسَحْ عَلَيْهِ[4]
(مَرارة) کيسه ي صفرا است که به کبد متصل
است و کبد زردآبه را به کيسه ي صفرا منتقل مي کند. اين
عضو را از حيوانات مي گرفتند و روي زخم مي گذاشتند.
راوي سؤال مي کند زمين خوردم و ناخنم افتاد و بر آن مراره
گذاشتم آيا موقع وضو آن را در بياورم؟ امام عليه السلام در
جواب، او را به آيه ي قرآن ارجاع مي دهد و مي
فرمايد: مطابق آيه ي قرآن، در دين حرج نيست و
روي همان مي تواني مسح کني.
شيخ انصاري
[5]
در رسائل مفصلا اين نکته را بحث مي کند که چگونه امام عليه
السلام از آيه ي نفي حرج مسح بر مراره را استنباط مي کند.
[6] [7]
شيخ مي
فرمايد: مسح مرکب از دو چيز است و آن اينکه بشره ي ماسح
با بشره ي ممسوح ملاقات کند. اين بخش وقتي حرجي مي
شود مرتفع مي گردد ولي مسح بر چيزي که روي بشره [8] [9]
است حرجي نيست و به قوت خود باقي مي ماند.
عَنْ زُرَارَةَ وَ
مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُمَا قَالَا قُلْنَا
لِأَبِي جَعْفَرٍ ع مَا تَقُولُ فِي الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ كَيْفَ هِيَ وَ كَمْ
هِيَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي
الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ فَصَارَ
التَّقْصِيرُ فِي السَّفَرِ وَاجِباً كَوُجُوبِ التَّمَامِ فِي الْحَضَرِ قَالَا
قُلْنَا لَهُ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ
وَ لَمْ يَقُلِ افْعَلُوا فَكَيْفَ أَوْجَبَ ذَلِكَ فَقَالَ ع أَ وَ لَيْسَ قَدْ
قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ
أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما أَ لَا تَرَوْنَ
أَنَّ الطَّوَافَ بِهِمَا وَاجِبٌ مَفْرُوضٌ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ
ذَكَرَهُ فِي كِتَابِهِ وَ صَنَعَهُ نَبِيُّهُ وَ كَذَلِكَ التَّقْصِيرُ فِي
السَّفَرِ شَيْءٌ صَنَعَهُ النَّبِيُّ ص وَ ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ الْحَدِيثَ[10]
راوي در
اين روايت به امام عرض مي کند قصر نماز در سفر امري است
الزامي و حال آنکه از ظاهر قرآن الزام استفاده نمي شود. زيرا از
عبارت (فليس عليکم جناح[11]) استفاده مي شود
که اشکال ندارد اگر از نماز بکاهيد.
امام عليه السلام
او را به آيه ي سعي بين صفا و مره ارجاع مي دهد که
در آن هم از عبارت (فلا جناح) استفاده شده است ولي حکم در آن به اجماع همه
ي مسلمانان الزامي است.
جواب امام عليه
السلام جواب نقضي است و اين جواب به تنهايي کافي
نيست زيرا همان اشکال در سعي هم وارد مي شود و راوي
مي توانست بپرسد آن هم بايد رخصت باشد چرا واجب است.
حل اين مطلب از
ساير روايات و ذيل روايت فوق استفاده مي شود.
رسول خدا (ص) در سال
ششم اعلان عمومي کرد که در ماه ذي قعده به عمره برود. حدود هزار نفر
تصميم گرفتند با رسول خدا (ص) به عمره برسند. هنگامي که به
حديبيه رسيدند قريش جلوي آنها را گرفت و اجازه
ي ورود به حرم را به ايشان نداد. (حديبيه در اول حرم
است.) بعد قرارداري امضاء کردند که رسول خدا (ص) به مدينه بر گردد و
سال بعد همان موقع براي عمره اقدام کند. رسول خدا (ص) از احرام در آمد و
کساني که گوسفند همراشان بود به دستور رسول خدا (ص) ذبح کردند و
سايرين هم هم از احرام در آمدند و به مدينه برگشتند.
سال بعد که سال هفتم
بود احرام بستند و وارد مکه شدند و قرار بود سه روز بيشتر نمانند. رسول خدا
(ص) شرط کرده بود که براي سعي، بايد بت ها از آن مکان برداشته
شود و قريش هم اين کار را کردند. مشرکين بعد از سه روز به
ايشان گفتند که بايد مکه را ترک کنند. بعد از اتمام سه روز دوباره بت
ها را وارد مسعي آوردند و نصب کردند. در اين حال يکي از
مسلمانان سعيش به تأخير افتاده بود و هنگام سعي با وجود بت ها
مواجه شد. رسول خدا (ص) فرمود اشکال ندارد و سعي را انجام دهد. در آن حال
آيه ي فوق نازل شد: إِنَّ الصَّفا وَ
الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا
جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما.[12]
بنا بر اين
اين آيه از قبيل امر در محل توهم حذر است يعني
نترس، حرمتي در کار نيست و سعي تو صحيح است. بنا بر
اين آيه ي فوق دليل بر رخصت نيست. بله اگر در مقام
توهم حذر نبود ظهور در رخصت داشت ولي چون در مقام توهم حذر است دليل
نمي شود که اصل سعي مستحب است زيرا امر در مقام توهم حذر دلالت
بر استحباب ندارد بلکه صرفا دلالت بر رفع حذر و حرمت دارد. بنا بر اين اصل
سعي که آيا واجب است يا مستحب از آيه ي فوق استفاده
نمي شود.
آيه ي سفر
هم همين است زيرا مسلمانان تصور مي کردند که نبايد از
نماز کم کرد. آيه ي فوق نازل شد و فرمود: اين تخفيف که
نماز را بايد قصر کرد نوعي رأفت و رحمت از جانب خداوند است و خداوند
مي خواهد تسهيلاتي بر مسافر قائل شود. بنا بر اين
اين آيه هم از قبيل امر در مقام توهم حذر است که دلالت بر
استحباب يا وجوب ندارد. حکم اصل مسأله در جاي ديگر بيان
شده و آيه ي فوق صرفا براي رفع اشکالي است که در ذهن
مخاطب آمده است.
مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ
بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ
حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ
قَالَا قُلْنَا لِأَبِي جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ صَلَّى فِي
السَّفَرِ أَرْبَعاً أَ يُعِيدُ أَمْ لَا قَالَ إِنْ كَانَ قُرِئَتْ عَلَيْهِ
آيَةُ التَّقْصِيرِ وَ فُسِّرَتْ لَهُ فَصَلَّى أَرْبَعاً أَعَادَ وَ إِنْ لَمْ
يَكُنْ قُرِئَتْ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَعْلَمْهَا فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ[13]
راوي سؤال
مي کند که فردي مسافر بوده و مسأله را نمي دانست و همه ي نمازها
را در سفر کامل خوانده است. امام عليه السلام مي فرمايد: اگر
آيه ي تقصير و تفسير و معناي آن براي او
خوانده شده بود او بايد نماز را اعاده کند چون ناسي است ولي اگر
جاهل به مسأله بوده است نمازش صحيح است.
دليل اينکه
امام عليه السلام مي فرمايد: آيه ي فوق براي
او علاوه بر خوانده شدن بايد تفسير هم شده باشد براي اين
است که بداند عدم جناح در آيه ي فوق به معناي رفع حذر است و به
اين معنا است که بايد نماز را قصر کند.
اگر قرآن حجّت نبود چرا
امام عليه السلام مي فرمايد: اگر آيه ي فوق و
تفسيرش براي او خوانده شده باشد بايد نماز را اعاده کند.
اين نشان مي دهد ظاهر قرآن حجّت است.
ائمه ي اهل
بيت در روايات به نوعي از قرآن استفاده کرده اند که فقهاء ما
غالبا از آن راه غافل هستند.
مثلا در زمان متوکل [14] در
بغداد يک نصراني که ذمي بود با زن مسلماني ارتباط
جنسي برقرار کرد. ذمي با انجام اين کار که قانون ذمه را
زير پا گذاشته بود مي بايست کشته شود. او را به سامرا آوردند و
فقهاء حکم به قتل او کردند. او قبل از اجراي حکم شهادتين را صادر کرد.
فقهاء گفتند که بر اساس قانون الاسلام يَجُبّ ما
قبله و او با اسلام از گذشته ي خود منفک شده است و هر چه کرده است از
بين رفته است.
بين آنها اختلاف
ايجاد شد و متوکل نامه اي به امام هادي عليه السلام نوشت
امام عليه السلام حکم کرد بايد او را بزنيد تا بميرد.
فقهاء دوباره به امام
عليه السلام نامه نوشتند و دليل آن را پرسيدند. [15]
امام عليه السلام آنها را به آيات سوره ي غافر[16]
ارجاع داد:
وعنه عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
أَحْمَدَ
بْنِ يَحْيَى عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رِزْقِ اللَّهِ قَالَ قُدِّمَ
إِلَى الْمُتَوَكِّلِ رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ وَ
أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدَّ فَأَسْلَمَ فَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ
قَدْ هَدَمَ إِيمَانُهُ شِرْكَهُ وَ فِعْلَهُ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ يُضْرَبُ
ثَلَاثَةَ حُدُودٍ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ يُفْعَلُ بِهِ كَذَا وَ كَذَا فَأَمَرَ
الْمُتَوَكِّلُ بِالْكِتَابِ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع وَ سُؤَالِهِ
عَنْ ذَلِكَ فَلَمَّا قَدِمَ الْكِتَابَ كَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ ع يُضْرَبُ حَتَّى
يَمُوتَ فَأَنْكَرَ يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ وَ أَنْكَرَ فُقَهَاءُ الْعَسْكَرِ
ذَلِكَ وَ قَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ سَلْهُ عَنْ هَذَا فَإِنَّهُ
شَيْءٌ لَمْ يَنْطِقْ بِهِ كِتَابٌ وَ لَمْ تَجِئْ بِهِ السُّنَّةُ فَكَتَبَ
أَنَّ فُقَهَاءَ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أَنْكَرُوا هَذَا وَ قَالُوا لَمْ تَجِئْ
بِهِ سُنَّةٌ وَ لَمْ يَنْطِقْ بِهِ كِتَابٌ فَبَيِّنْ لَنَا بِمَا أَوْجَبْتَ
عَلَيْهِ الضَّرْبَ حَتَّى يَمُوتَ فَكَتَبَ ع بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ
الرَّحِيمِ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ
كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ
لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَ
خَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ قَالَ فَأَمَرَ بِهِ الْمُتَوَكِّلُ فَضُرِبَ حَتَّى
مَاتَ[17]
ما همه سوره ي غافر
را خوانديم ولي به حکم فوق ملتفت نبوديم که از آيات فوق
اين حکم هم استفاده مي شود که فقط ايمان اختياري موجب
اين مي شود که اعمال قبل که در زمان کفر بوده است از بين برود.
[1] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3،
ص141.
[2]المبسوط في أُصول
الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص142.
[3]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج3، ص364،
ابواب تيمم، باب13، ح1، شماره3878، ط آل البيت.
[4]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج1، ص464،
ابواب وضوء، باب39، ح5، شماره1231، ط آل البيت.
[5]فرائد الأصول،
شيخ مرتضى انصاري، ج1، ص408.
[6]فرائد الأصول،
شيخ مرتضى انصاري، ج1، ص147.
[7]فرائد الأصول،
شيخ مرتضى انصاري، ج1، ص409.
[8]فرائد الأصول،
شيخ مرتضى انصاري، ج1، ص147.
[9]فرائد الأصول،
شيخ مرتضى انصاري، ج1، ص409.
[10]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج8، ص517،ابواب
القصر في السفر فرض، باب22، ح2، شماره11327، ط آل البيت.
[11]نساء/سوره4، آیه101.
[12]بقره/سوره2، آیه158.
[13]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج8، ص506،
ابواب ، صلاة المسافر، باب17، ح4، شماره11300، ط آل البيت.
[14]المبسوط في أُصول
الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص144.
[15]المبسوط في أُصول
الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص145.
[16]غافر/سوره40، آیه84.
[17]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج28، ص141،
ابواب حد الزنا، باب36، ح2، شماره34420، ط آل البيت.