105 درس
درس: 105
شنبه 5/3/86
عرض كرديم كه مقدمه را تقسيم كرده‌اند، به مقدمة داخليه ومقدمة خارجيه، داخليه هم دو معني دارد: الف) داخلية بمعني الأخص(كه فقط اجزاء را شامل است)، ب) داخلية بمعني الأعم، كه شامل شرط نيز مي‌شود. البته با اين فرق كه در داخلية بمعني الأخص، هم خودِ جزء و هم تقيدش داخل در واجب است، مانند: ركوع، يعني ركوع هم خودش واجب است و هم تقيد صلات به ركوع واجب است، ولي در شرط اين گونه نيست،يعني خود شرط جزء واجبات نماز نيست، اما تقيدش جزء واجبات است.
اشكالي كه بر مقدمة داخليه شده از اين قبيل است كه مقدمة داخل قابل تصور نيست. چرا؟ چون مقدمه بايد مغاير با ذي المقدمه باشد،يعني بين مقدمه و ذي المقدمه بايد دوئيت و إثنينيت باشد،مانند: نردبان(سلم) نسبت به:« كون علي السطح». اما اجزاء كه خودش عين كل است، چطور مي‌تواند كه مقدمه كل باشد، وحال آنكه كل همان اجزاء است، اجزاء نيز همان كل است، بايد بين مقدمه و ذي المقدمه يكنوع تغاير و دوئيتي باشد. اگر بگوييم: «وضوء» مقدمة نماز است، اين حرف خوبي است،چرا؟ چون «وضو» غير از نماز است. اما اينكه بگوييم: اجزاء نماز(از تكبيره الإحرام، تا ميم السلام عليكم) هر كدام شان نسبت به «نماز» مقدمه هستند، اين حرف گفتني نيست. چرا؟ چون اگر اجزاء مقدمة نماز باشند، پس ذي المقدمه كجاست؟ اين اشكال در اينجا شده است.
وههنا اجوبه اربعه:
چهار نوع جواب از اين اشكال گفته‌اند.
الجواب الأول: ما ذكره الشيخ الأنصاري، - شيخ ا نصاري تا حدي خوب پيش آمده و لي كامل نكرده- ايشان معتقد است كه« مقدمه» خود جزء است، يعني «جزء» مقدمه است، مثلاً تنها «ركوع» مقدمه است. ولي اين «جزء» دو جور ملاحظه و اعتبار مي‌شود: الف) بشرط لا، ب) لا بشرط. اگر ركوع را شما« بشرط لا» لحاظ كرديد(يعني يكه و تنها)، اين مي‌شود مقدمه. اما اگر ركوع را «لابشرط» ملاحظه نموديد، «لابشرط» احوالي دارد،يكي از احوالش «منضماً إلي أجزاء أ‌خري» است. اگر «لابشرط» لحاظ كرديد و يكي از احوال اين جزء «لابشرط» اين است كه با بقيه همراه باشد،اگر اين گونه حساب كرديم، اين ذي المقدمه است. پس ركوع« بشرط لا» مقدمه است،اما ركوع«لا بشرط» ذي المقدمه است. بنابراين، شيخ انصاري مي‌فرمايد: «لا بشرط» احوالي دارد و يكي از احوال «لابشرط» مجتمع بودن با ديگر اجزاء است و ما اسم اين بخش را ذي المقدمه مي‌نهيم.
يلاحظ عليه:
هردو اشكال دارد، يعني هم اولي اشكال دارد كه بگوييم؛ مقدمه عبارت است از:« ركوع بشرط لا»، و هم دومي اشكال دارد كه بگوييم: ذي المقدمه عبارت است از آن ركوع «لابشرط» است كه يكي از حالاتش اين است كه منضم با اجزاء ديگر باشد.
اولي(اينكه بگوييم، مقدمه عبارت است از ركوع بشرط لا) چرا اشكال دارد؟ چون مقدمه بايد در خدمت ذي المقدمه باشد، اگر جنابعالي ركوع را «بشرط لا» گرفتيد،اين هيچگاه در خدمت نماز نيست ونمي‌تواند مقدمه باشد.
اما اينكه فرمود: ذي المقدمه عبارت است از: «ركوع لابشرط»،اين حرف هم اشكال دارد،چرا؟ چون «ركوع لابشرط» نمي‌تواند مقدمه باشد. چرا؟ چون «لابشرط» دو حالت دارد كه يك حالتش را شيخ هم قبول كرد،كدام حالت را قبول كرد؟ آن حالتي را كه منضم با ديگر اجزاء باشد،وحال آنكه يكي از حالات«لابشرط» اين است كه منضم نباشد. لابشرط يجتمع مع الف شرط. يعني خواه اجزاء ديگر با او باشد(اين يك حالت)، يا اجزاء ديگر با اونباشد(اين هم حالت ديگر). پس «لابشرط» دو حالت دارد، و از اين دو حالت،آن حالتي كه با ديگري منضم است مي‌تواند ذي المقدمه باشد. اما در آنجا كه «لابشرط» با ديگري منضم نيست، بلكه منفرد است، اين نمي‌تواند ذي المقدمه باشد. پس اين حرف كه«ركوع لابشرط» مطلقاً مقدمه است، درست نيست، بلكه «لابشرط» دو حالت دارد و از اين دو حالت فقط حالت انضمامش ذي المقدمه است، اما حالت غير انضمامش ذي المقدمه نيست. پس نمي‌شود گفت كه«ركوع لابشرط علي وجه الإطلاق» ذي المقدمه است. مرحوم شيخ انصاري يك نكتة قوت در كلامش دارد كه اين نكته در كلام آخوند نيست، و آن نكتة قوت اين است كه مقدمه را تك تك گرفته است، مثلا ً: ركوع يك مقدمه است، سجود يك مقدمه ديگر، همچنين است تشهد و ساير اجزاء. يعني ايشان كل جزء را به عنوان مقدمه شمرده است. فلذا نمازي كه ده جزء دارد، يك مقدمه ندارد، بلكه ده مقدمه دارد. اين نكتة قوت كلام ايشان است. ولي ا شتباهش در جاي ديگري است و آن اينكه مقدمه را«بشرط لا» گرفته كه هيچوقت مقدمه نمي‌شود. ذي المقدمه را هم «لابشرط» گرفته است، وحال آنكه «لابشرط» دو حالت دارد:الف) حالت انضمام،ب) حالت انفراد.
الجواب الثاني: ما ذكره المحقق الخراساني. مرحوم خراساني خيال كرده كه يك مقدمه بيشتر نداريم، كه همان ده‌تاست. ولي اين ده‌تا به دو گونه لحاظ مي‌شوند،اگر اين ده‌تا، ذات ده‌تا باشد (كه ايشان اسم اين را«الأجزاء بالأسر» نهاده است). يعني اگر ذات ده‌تا را نگاه لحاظ كنيم، اين مقدمه است. اما اگر اين ده‌تا را بشرط الإجتماع ببينيم، اين مي‌شود ذي المقدمه. در ده‌تاي اول بايد بگويد: «لابشرط»، ده‌تاي«لابشرط» مقدمه است. به عبارت ديگر: ذات ده‌تا(بدون لحاظ چيز ديگري) مقدمه هستند. ولي «الأجزاء بشرط الإجتماع» ذي المقدمه مي‌باشد.
يلاحظ عليه:
هرچند كه ايشان با اين كلام شان مشكل را حل نمود،يعني يكنوع مغايرتي بين مقدمه و ذي المقدمه درست شد. ولي بايد توجه داشت كه ده مقدمه داريم،نه يك مقدمه، يعني هر تك تك اين ده‌تا مقدمه است. بنابراين، كلام مرحوم خراساني از ريشه و بيخ صحيح نيست. چون ايشان خيال كرده كه يك مقدمه بيشتر نيست كه همان ده‌تا باشد، ولذا اين ده‌تا را در دو قالب ريخته:
الف) در قالب ذات ده‌تا، ذات عشره؛
ب) عشره بقيد الإجتماع. سپس فرموده كه ذات «عشره» مقدمه است، اما عشره «بشرط الإجتماع» ذي المقدمه است. به عبارت ديگر: اين ده‌تا را دو گونه مي‌شود مطالعه كرد:
1)گاهي اين ده‌تا را تك تك، واحد واحد و تنها تنها، نه بقيد الإجتماع، اين مي‌شود مقدمه.
2) گاهي اين واحد‌ها را با همديگر ضميمه مي‌كنيم، اين مي‌شود ذي المقدمه. اين حرفش درست است، اما اساسش درست نيست. چرا اساس اين حرف درست نيست؟ چون ما به مرحوم آخوند عرض مي‌كنيم كه ما يك مقدمه نداريم،بلكه به تعداد اجزاء مقدمه داريم ولذا با اين مقدمات كثيره، چگونه شما مي‌فرماييد:يك مقدمه داريم كه آن هم بر دو قسم است:
الف) ذات الأجزاء؛
ب) الأجزاء بقيد الإجتماع؛
الجواب الثالث: ما ذكره سيد مشايخنا العلامه البروجردي.
آيه الله بروجردي در اين جوابش از كتاب «مطارح الأنظار» شيخ انصاري الهام گرفته، ولي مطلب را عوض كرده است، مرحوم بروجردي(تبعاً للشيخ) مي‌فرمايد: ده مقدمه داريم كه عبارتند از: 1) ركوع؛ 2) سجود؛ 3 )شهد؛ 4) حمد؛ 5) سوره؛ و ... فلذا ما به تعداد «اجزاء» مقدمه داريم. اگر اين حرف را زديم، آنوقت مشكل ما حل است، يعني ركوع تنها مي‌شود مقدمه،كل مي‌شود ذي المقدمه،كه در اين صورت تباين و تغاير بين مقدمه و بين ذي المقدمه، بين كل و بين جزء واضح و روشن است. يعني يكدانه مقدمه است،اما ده‌تا ذي المقدمه است. فرض كسي از من پول طلب مي‌كند، من ده‌تا كيسه دارم و از هر كدام يك تومان بيرون مي‌آورم، هر يك از اين كيسه‌‌ها مقدمه است، وقتي كه با هم جمع شدند، يك ده توماني را تشكيل مي‌دهند. روي مبناي بروجردي كه حضرت امام(ره) نيز از ايشان تبعيت كرده است- البته هردو از كلام شيخ الهام گرفته‌‌‌اند، ولي راه‌ها عوض كرده‌اند، شيخ هم مي‌فرمود كه ركوع مقدمه است، اما از راه«بشرط لا» و «لابشرط» وارد مي‌شد.ولي مرحوم بروجردي و حضرت امام(ره) مي‌فرمايند: ذات «ركوع» مقدمه است، ذات «تشهد» مقدمه است، يا ذات سلام مقدمه است، غايه ما في الباب، «كل» ذي المقدمه است فلذا المغايره بين الكل والجزء و بين المقدمه و ذيها اظهر من الشمس و ابين من الأمس.يعني همه مي‌دانند كه يكدانه با ده‌تا فرق دارد.
الجواب الرابع: ما ذكره المحقق الخوئي في المحاضرات.
آيه الله خوئي مي‌فرمايد كه «مقدمه» دو معني و دو اطلاق دارد:
1) گاهي مقدمه برچيزي اطلاق مي‌شود كه مغاير با ذي المقدمه است،مانند:«نصب ُسلَّم» نسبت به «كون علي السطح»، يغاير وجود المقدمه وجود ذيها. يا مانند: زيارت حضرت امام رضا(عليه السلام) كه ذي المقدمه است و نيازي به مقدماتي دارد كه از جملة آنها طي سفر است، معلوم است زيارت حضرت رضا(عليه السلام) كه ذي المقدمه است،با طي سفر كه مقدمه است با همديگر مغايرت دارند. پس گاهي «يطلق المقدمه علي شيئ يكون مغايراً لذي المقدمه».
2) گاهي مقدمه به چيزي مي‌گويند كه شئ ديگر بر آن توقف دارد،اعم از اينكه مغاير باشد يا مغاير نباشد«ربما يطلق المقدمه علي ما يتوقف علي الشيئ».
اگر معناي اول و ا طلاق اول را بگيريم،در اينصورت اجزاء مقدمه نخواهند بود. چرا؟ چون «أجزاء» مغاير ذي المقدمه نيست. اما اگر معناي دوم و اطلاق دوم را بگيريم (ما يتوقف علي الشيئ)، طبق معناي دوم، اجزاء مقدمه هستند.چرا؟ چون وجود كل متوقف بر وجود جزء مي‌باشد، هرچند كه مغايرتي نباشد «لأن الكل في وجوده يتوقف علي وجود الجزء».
كلام مرحوم خوئي فاقد وحدت رويه و انسجام است. چرا؟ چون طبق معناي اول، «مقدمه» برچيزي اطلاق مي‌شود كه مغاير با ذي المقدمه باشد. طبق اين «معني» أجزاء، مقدمه نيست، چون اجزاء عين كل است. ولي گاهي مقدمه يطلق علي ما يتوقف عليه الشئ، طبق اين معناي دوم، اجزاء مقدمه است. چرا؟ لأن الكل يتوقف علي الجزء كتوقف الإثنين علي الواحد. چنانچه ملاحظه نموديد كلام ايشان فاقد انسجام ووحدت رويه است. چون در اولي كه مي‌گويد: به اين معني، «اجزاء» مقدمه نيست، ده جزء را يك مقدمه شمرده. آنجا كه نفي مي‌كند و مي‌گويد: اجزاء به اين معني مقدمه نيست، مقدمه را ده تا گرفته است ولذا مي‌فرمايد:ده‌تا مقدمة كل نيست، بلكه عين كل است. ولي در ذيل كه مي‌خواهد تصحيح كند، مي‌فرمايد: ما يتوقف عليه الشئ، كتوقف الكل علي الجزء، در اينجا مقدمه را تك گرفته، يعني ركوع رامقدمه گرفته، سجود را مقدمه گرفته است.به عبارت ديگر:در اولي نفي مقدميت مي‌كند، چرا؟ مي‌فرمايد: مقدمه بايد با ذي المقدمه مغايرت داشته باشد وحال آنكه بين اجزاء وكل تغايري نيست،در اينجا مرادش از «مقدمه» همة أجزاء است ولذا مي‌فرمايد: همة أجزاء عين كل است. ولي در آنجا كه مي‌خواهد تصحيح كند و مي‌فرمايد:وربما يطلق المقدمه علي ما يتوقف عليه الشئ،همين مقدار كه توقف داشته باشد، كافي است در مقدميت و به اين معني أجزاء مقدمه است. چرا؟ لأن الكل يتوقف علي الجزء. پس كلام ايشان فاقد وحدت رويه وانسجام است، چون آنجا كه نفي مي‌كند، مي‌گويد: «أجزاء»مقدمه نيست، چرا؟ چون «أجزاء» عين كل است. اما آنجا كه مي‌گويد: مقدمه است،تك را مقدمه شمرده است و مي‌گويد: «ركوع» مقدمه است. چرا؟ لأن الأثنين يتوقف علي الواحد.پس حالا كه چنين است، بهتر اين بود كه ايشان بخش اول را رها كند و نگويد، بلكه به همان بخش دوم اكتفا كند وبگويد: المقدمه يطلق علي ما يتوقف عليه الشئ. در اين فرض «كل جزء» مقدمه است. يعني تك تك اجزاء مقدمه هستند.
پس معلوم شد كه ما توانستيم مقدمة داخليه را به همان معناي كه مرحوم بروجردي و حضرت امام (ره) را فرمودند، تصوير كنيم، البته ريشة اين كلام در فرمايش شيخ انصاري است كه اين دو بزرگوار آن را تكميل نموده‌اند.
